Það var árið 1996 að Þjóðminjasafn Íslands og Húsafriðunarnefnd ákváðu að ganga til samstarfs um menningarsögulega úttekt á öllum friðuðum kirkjum landsins – 207 að tölu – gripum þeirra og minningarmörkum, þar sem horft væri á efnið frá sjónarhóli byggingarlistar, stílfræði og þjóðminjavörslu, og gefa út í tilefni af 1000 ára afmæli kristnitöku á Íslandi. Hugmyndin var borin undir biskup Íslands, sem studdi hana heils hugar, og gerðist Biskupsstofa fyrir hönd þjóðkirkjunnar aðili að útgáfunni strax í upphafi. Meðútgefandi og dreifingaraðili er Hið íslenska bókmenntafélag.

Í heild sinni er verkinu ætlað að verða yfirgripsmikið fræðslu- og kynningarrit, sem höfðar til almennings og hvílir á traustum rannsóknum. Þá er og til þess ætlast að verkið standist fræðilegar kröfur um nákvæmni og vinnubrögð og nýtist á þann hátt fræðimönnum. 

Mannvirki, kirkjugripir og minningarmörk

Í ritinu eru tvö meginumfjöllunarefni: Annars vegar hið varðveitta mannvirki, byggingarlist þess og saga, hins vegar kirkjugripir og minningarmörk, list þeirra og saga. Um þetta tvennt er fjallað á ítarlegan hátt, en öðru efni, sem ekki telst til kjarna umræðunnar, aðeins gerð lausleg skil. Fjallað er um þær kirkjur einar, sem friðaðar eru samkvæmt lögum um húsafriðun, en það eru allar kirkjur, sem reistar eru fyrir 1918, og kirkjur þær sem menntamálaráðherra hefur friðað að fenginni tillögu Húsafriðunarnefndar. Þær síðartöldu eru Neskirkja og Laugarneskirkja í Reykjavík, Kristskirkja í Landakoti og Akureyrarkirkja.

Þess skal getið að þannig er frá útgáfunni gengið – meðal annars með því að hvert prófastsdæmi hlýtur sinn einkennislit – að auðvelt verður síðar meir að auka við hana bindum um yngri kirkjur, sé fyrir því vilji.

Bókarkaflar eru jafnmargir kirkjunum og er hver þeirra í sex greinum. Fremst er ágrip af sögu kirkjustaðar. Því næst er kirkjunni gerð skil í þremur greinum, byggingarsögu, lýsingu og byggingarlist. Fimmta grein fjallar um gripi og áhöld, sögu þeirra, minja- og listgildi og hlutdeild í guðsþjónustunni. Lokagreinin er helguð kirkjugarði og minningarmörkum.

Við samningu er haft að leiðarljósi, að fyrr á tíð hafi kirkjan ekki einasta verið musteri trúar, heldur oftar en ekki sýnileg táknmynd þess besta sem samtíðin megnaði í húsagerðarlist, og griðastaður fyrir jafnt minningarmörk sem listmuni og aðra fegurð, – einskonar listasafn í íslensku samfélagi fyrri tíðar. 

Mikil menningarverðmæti

Eitt af markmiðum verksins er að vekja athygli á þeim menningarverðmætum sem fólgin eru í kirkjum, messuföngum, kirkjulist og legsteinum, slá skjaldborg um það sem eftir stendur og stuðla að áframhaldandi varðveislu þess. 

Þeir aðilar, sem að útgáfunni standa, hafa gert með sér sérstakan samstarfssamning. Samkvæmt honum er verkaskipting aðila með þeim hætti að Þjóðminjasafn Íslands lætur taka saman lýsingar á gripum, áhöldum og minningarmörkum ásamt lýsingum á þeim kirkjum sem eru í húsasafni Þjóðminjasafns, – og leggur auk þess til ljósmyndatöku og myndaritstjórn. Húsafriðunarnefnd lætur semja lýsingar á öllum friðuðum kirkjum, öðrum en þeim sem eru í húsasafni Þjóðminjasafns, sér um mælingar og teikningar af kirkjum, lýsingar á kirkjugörðum, samantekt á sögu kirkjustaða og öllum nauðsynlegum skrám og orðskýringum. Biskupsstofa leggur verkinu til skrif um einstakar kirkjur eða kirkjustaði. Þá er þess að geta að útgáfuaðilar hafa notið samstarfs og stuðnings landsbyggðarsafna og prófastsdæma, einnig Fornleifaverndar ríkisins tímabundið, að ógleymdu Þjóðskjalasafni Íslands sem lagt hefur verkinu lið frá upphafi.   

Ritnefnd skipa þau Margrét Hallgrímsdóttir þjóðminjavörður, Nikulás Úlfar Másson forstöðumaður Húsafriðunarnefndar, herra Karl Sigurbjörnsson biskup og Þorsteinn Gunnarsson arkitekt. Ritstjórn er í höndum þeirra Þorsteins og Jóns Torfasonar skjalavarðar á Þjóðskjalasafni.

Sextán bindi, 120 kirkjur

Útgáfan hófst með fjórum bindum um kirkjur í Árnesprófastsdæmi. Fast á hæla þeirra komu út tvö bindi um kirkjur í Skagafjarðarprófastsdæmi. En það var með beinum ásetningi að verkið hófst í prófastsdæmum hinna fornu biskupssetra í Skálholti og á Hólum. Núna, þegar út eru komin 16 bindi, hefur verið fjallað um 120 kirkjur, eða 58% þeirra sem friðaðar eru. Þau prófastsdæmi, sem koma munu út á næstunni, eru Rangárvalla-, Austfjarða- og Reykjavíkurprófastsdæmi, hvert þeirra í einu bindi, og að því búnu Þingeyjarprófastsdæmi í tveimur bindum. Áætlað er að ritröðin verði 26 bindi alls og útgáfunni ljúki 2015, allt eftir efnum og ástæðum.

Ástæða er til að nefna, að með hverju prófastsdæminu, sem við bætist, koma æ betur í ljós ýmis staðbundin einkenni sem lúta ýmist að kirkjusmíði, gripaeign eða minningarmörkum. Og óhætt er að fullyrða, að þá lokið verður, muni verkið geyma safn heimilda, sem vafalítið mun nýtast við frekari rannsóknir á þessu þáttum íslenskrar menningar- og listasögu.

Í september 2010 komu út tvö ný bindi – hið fimmtánda og sextánda – í röðinni og fjalla þau um friðaðar kirkjur í Snæfellsness- og Dalaprófastsdæmi. Eins og í fyrri bindum er kirkjum skipað í bindi eftir landfræðilegri legu. Í fyrra bindinu er sagt frá kirkjum á Mýrum, í Hnappadal og á Snæfellsnesi, í hinu síðara kirkjum á Skógarströnd, í Dölum, Hvammssveit, á Fellsströnd, Skarðsströnd og í Saurbæ vestur, átta kirkjum í hvoru bindi. Rétt er að taka fram að frá því ráðist var í útgáfuna hafa tvær kirkjur, sem fjallað er um í sextánda bindi, Skarðskirkja og Staðarhólskirkja, verið færðar undir Vestfjarðaprófastsdæmi. Bindin tvö eru ein heild og eru heimilda- og nafnaskrá fyrir þau bæði aftast í hinu síðara. Bækurnar eru gefnar út með styrk frá Snæfellsness- og Dalaprófastsdæmi sem er aðili að útgáfu þeirra.

Höfundar eru þeir Árni Björnsson þjóðháttafræðingur, sem ritar sögu kirkjustaða, Guðmundur L. Hafsteinsson arkitekt, sem fjallar um kirkjur, og Þór Magnússon, fyrrverandi þjóðminjavörður, sem lýsir gripum, áhöldum, minningarmörkum og kirkjugörðum. 

Bækurnar eru ríkulega myndskreyttar. Inga Lára Baldvinsdóttir, fagstjóri hjá Þjóðminjasafni, hefur aflað gamalla mynda, en allar nýjar ljósmyndir hefur Ívar Brynjólfsson, ljósmyndari Þjóðminjasafns, tekið af mikilli vandvirkni og listfengi. Þá eru auk ljósmynda birtir nákvæmir uppdrættir af kirkjunum sextán sem Húsafriðunarnefnd hefur látið gera.

Nýjabrum og blær liðins tíma

Þótt kirkjurnar, sem um er fjallað í ritröðinni, beri í dag blæ liðins tíma, var á mörgum þeirra í öndverðu sannkallað nýjabrum. Fæstar voru þær smíðaðar eftir teikningum lærðra húsameistara, en engu að síður gerðar af hagleik og hugviti, jafnvel listrænum frumleik á stundum, og vitnuðu um einlæga framfaraþrá kynslóðar sem vildi reisa íslenska þjóð úr aldalangri fátækt og afturför. Hér koma við sögu ótal hagleiksmenn fyrri tíðar, forsmiðir sem gerðu uppdrætti, trésmiðir sem sáu um grindarsmíði og klæðningar, steinsmiðir sem hlóðu grunna og meitluðu minningarmörk, járnsmiðir sem smíðuðu krossa og vindhana, málarar og veggfóðrarar, snikkarar og rennismiðir, gullsmiðir og görtlarar, að ógleymdum öllum þeim hannyrða-steinkum sem prýddu kirkjurnar altarisdúkum, brúnum og patínudúkum og prestana höklum og stólum. Um leið og Kirkjur Íslands stuðla að varðveislu menningarverðmæta er verkið öðrum þræði helgað öllu þessu góða fólki og miðar að því að það hverfi ekki í glatkistuna. Sannfæri bækurnar lesendur um, að ekki hafi verið erfiðað til einskis, má segja að tilganginum sé náð.