Grein eftir Rósu Kristjánsdóttur djákna á Landsspítalanum
Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu, 8. maí 1997

HÓPUR aldraðra, þ.e. fólk 70 ára og eldra, stækkar ört í hinum vestræna heimi. Betri aðbúnaður fólks og framfarir í læknavísindum eru meðal þeirra þátta sem hafa þar áhrif. Í nýlegum fréttaauka Ríkissjónvarpsins um hag aldraðra, kom fram að verið er að tala um 11% íslensku þjóðarinnar.

Það að eldast hefur í för með sér ýmsar breytingar og fólk er misvel undir það búið. Stærsti sjúklingahópurinn inni á sjúkrahúsum svo og þeir sem njóta heimahjúkrunar og heimilishjálpar eru aldraðir einstaklingar. Margir samverkandi þættir gera það að verkum að með hækkandi aldri minnkar mótstaða okkar gegn sjúkdómum og þeir öldnu hafa ekki þá krafta sem þeir yngri hafa til að berjast við illvíga sjúkdóma.

Í starfi mínu sem hjúkrunarfræðingur og djákni á Landspítalanum í Reykjavík, hef ég starfað innan öldrunardeilda sjúkrahússins við sálgæslu m.a. Í viðtölum mínum við fólk eru ákveðin andleg vandamál áberandi algengust:

1) Kvíði

2) Óöryggi

3) Einmanaleiki

4) Þunglyndi

Kvíðinn og óöryggið tengjast á margan hátt því þjóðfélagsmunstri sem við búum við þ.e.a.s. við höfum ekki úrræði til að mæta þeim aukna fjölda sem þarfnast þjónustu frá samfélaginu. Heimahjúkrun og heimilishjálp gegna stóru hlutverki en þar hefur auknu álagi oft ekki verið hægt að mæta og sífelldur niðurskurður undanfarið hefur bitnað mjög á þessari þjónustu.

Þegar fólk getur síðan ekki verið heima hjá sér, af hvaða orsökum sem það nú er, verður biðin eftir þjónustu eða hjúkrunarrými oft löng og ströng. Þá hefjast hjá mörgum síendurteknar innlagnir á bráðasjúkrahúsin með öllu því álagi sem það er fyrir þessa einstaklinga. Einmanaleiki er því miður alltof algengur meðal þessa hóps, og þar eru ekki síður þeir sem eiga stóra fjölskyldu en hinir sem eru einstæðingar. Í þessum hópi eru gjarnan einstaklingar sem hafa sig ekki út í það að leita eftir félagsskap eða hafa ekki fundið stað við hæfi. Þessir einstaklingar þarfnast mikillar hvatningar og uppörvunar og jafnvel fylgdar í að taka fyrstu skrefin.

Fyrir aðra sem eru mjög heimakærir er heimsóknarþjónusta t.d. frá kirkjunni góður kostur, en heimsóknarþjónusta kirkjunnar hefur verið að aukast mikið undanfarið og gerir vonandi enn meir á næstu mánuðum og árum. Þunglyndi er örugglega oft afleiðing af þeim þáttum sem fyrr hafa verið nefndir, einnig er mjög misjafnt hvernig fólk tekur því að eldast, fólk er missátt við þá staðreynd. Með því að hjálpa fólki að takast á við þessar breytingar og reyna að vekja upp jákvæða umræðu og fá fólk til að horfa á það sem er jákvætt við það að eldast má örugglega breyta miklu.

Það er vissulega staðreynd og vert að minna á það að mikill meirihluti aldraðra býr við góðar aðstæður og nýtur lífsins við góða andlega jafn sem líkamlega heilsu. Við sem störfum á sjúkrastofnunum erum að sinna þeim hluta sem býr við sjúklegt ástand af einhverjum ástæðum.

Þegar við eldumst verður ákveðin breyting á högum okkar, við verðum fyrir ákveðnum missi, þ.e. líkamlegum, andlegum og ekki síst félagslegum. Eins og fyrr hefur verið nefnt minnkar getan til að mæta líkamlegri vangetu, þ.e. sjúkdómum ýmiskonar. Minnissjúkdómar eru algengari með hækkuðum aldri, geta og áhugi á að mæta nýjum viðfangsefnum minnkar.

Helstu félagslegu breytingar eru:
Ástvinamissir. Makamissir hefur mjög víðtæk áhrif á líf fólks og ekki síst þeirra öldnu. Það sem gerir það, er að þegar árín færast yfir eru börnin í flestum tilvikum flutt að heiman og hjónin orðin ein aftur og hafa meiri tíma fyrir hvort annað. Þegar maki fellur frá er sá sem eftir er orðinn einn og breytingin mjög víðtæk. Sagt hefur verið að aðlögun eftir missi maka felist í því að hefja nýtt líf! Það er mörgum erfitt á efri árum, og hægara sagt en gert þegar samveran við annan einstakling hefur náð yfir jafnvel hálfa öld. Sálgæsla er mjög nauðsynleg þeim sem eftir lifa. Oft hafa mikil og langvarandi veikindi sett mark sitt á fólk, tilfinning eins og sektarkennd er mjög rík, gerði ég allt sem ég gat fyrir ástvin minn eða hefði ég getað gert meira eða eitthvað öðruvísi eru algengar spurningar. Þessi sami hópur horfir einnig á eftir vinum og samferðafólki í gegnum árin hverfa á braut og dauðinn og sorgin er þeim ofarlega í huga.

Atvinnumissir. Öll vitum við að það er frekar undantekning frá hefðinni að fólk sé í vinnu eftir sjötugt. Það að hætta að vinna ætti að vera ferli sem fólk gæti aðlagast á nokkrum árum, minnka vinnuna smám saman þar til verklok svo verða. Með þessu held ég að áfallið verði minna, en það er staðreynd að mörgum er það mjög sárt að viðurkenna að þeir séu að ná þeim aldri að komast á eftirlaun. Auðvitað eru aðstæður margra líka þannig að þeir hafa tækifæri á að taka að sér tiltekna vinnu þó aldur þeirra sé yfir sjötugu. Í fyrrnefndum fréttaauka í Ríkissjónvarpinu fyrir stuttu kom fram hjá einstaklingum í Félagi eldri borgara að þeim væri gert ókleift að stunda einhverja vinnu sem hefðu til þess heilsu og tækifæri vegna skattastefnu ríkisstjórnarinnar. ,,Við erum eins og fangar” sagði einn þeirra og finnst mér það dapurlegt að heyra. Þetta er kynslóðin sem hefur gert þetta land okkar að því sem það er í dag og á skilið að vera tekið gott og gilt.

Missir þjóðfélagsstöðu. Sú staðreynd að vera kominn í þann hóp sem almennt er nefndur ellilífeyrisþegi, er mjög erfitt að kyngja fyrir marga. Þeir upplifa visst umburðalyndi við þennan hóp, en ekki þá virðingu sem þetta fólk á skilið, sem skilað hefur okkur sem yngri erum afrakstri áratuga vinnu. Skyldi aldrei hafa komið til tals að setja á fót öldungaráð hér, sem væri okkur yngri kynslóðinni til ráðgjafar?

Möguleikar minnka. Af mörgum ástæðum sem áður hafa verið nefndir, þ.e. andlegum, líkamlegum og félagslegum ástæðum.

Hlutverkabreyting. Hinn aldni verður í mörgum tilfellum þiggjandi þjónustu ýmiskonar í stað þess að vera veitandi eins og áður var. Þetta sér maður sérstaklega þegar einstaklingur sem alltaf hefur séð um sig að öllu leiti verður sjúkur og þarf annað hvort tímabundið eða til frambúðar að fá heimilisaðstoð eða heimahjúkrun. Það er stórt skref að taka og þarf að sýna fólki skilning og stuðning.

Fólki gengur mjög misjafnlega að aðlaga sig nýjum aðstæðum, takst á við þessa þætti sem á undan hafa verið nefndir. Við gerum mörg hver ekki neinar ráðstafanir til að mæta því sem við vitum að er óhjákvæmilegt þ.e.a.s. við eldumst öll. Hvernig getum við heilbrigðisstarfsfólk sem best mætt þessum einstaklingum stutt það í gegnum þá erfiðleika sem það margt á við að etja?

Frá mínum bæjardyrum séð er það númer eitt að gera sér grein fyrir þeim þáttum sem fyrr hafa verið nefndir. Reyna að kynnast manneskjunni sem á í hlut, úr hvaða umhverfi kemur þessi ákveðni einstaklingur, hvernig hefur lífsstíll hans verið og hvernig getum við nýtt okkur þessar upplýsingar til að bæta líðan hans. Mikið er rætt um mikilvægi þess að líta á manneskjuna í heild, skoða persónusögu fólks og lífshlaup og gera okkur grein fyrir hverjar eru sterku hliðar viðkomandi og hverjar veikar.

Þannig eigum við auðveldar með að beina umönnun okkar að því að styrkja þessa sterku þætti og draga úr kvíða og óöryggi fólks. Mikilvægt er að byggja upp góð tengsl milli meðferðaraðila og skjólstæðingsins og fjölskyldu hans. Til að þetta áform takist sem best, er gott samstarf og gagnkvæm virðing mikilvægir þættir, jákvæðni í garð hinna öldnu og að kærleikurinn til meðbræðra okkar fái notið sín. Það að gera ævikvöld aldraðra sem ánægjulegast er að mínu mati verðugt