Viðtal við Eygló Jónu Gunnarsdóttur, djákna í Selfosskirkju.
Valdís Eyja Pálsdóttir tók viðtalið sem birtist fyrst í Degi 28. ágúst 1999

Hommar fæddir 1925 áttu ekkert sældarlíf vegna kynhneigðarinnar. Annað hvort fóru þeir úr landi, sökktu sér í drykkju eða gripu til þess örþrifaráðs að stytta sér aldur. Hommar fædddir 1975 eru hins vegar lífsglaðir og öruggir með sig og bera höfuðið hátt. Eygló Jóna Gunnarsdóttir hefur gert könnun á aðstæðum homma á mismunandi tímum.

Eygló er fædd í Hveragerði dóttir Helgu Þórðardóttur og Gunnars Jónssonar. Fjölskyldan flutti í Borgarnes þegar Eygló var tveggja ára gömul og þar bættust fleiri börn í hópinn. Eftir að Eygló fermdist flutti fjölskyldan á Selfoss og þar hefur Eygló átt heim4a síðan. Þessi þrautseiga kona segir okkur af sjálfri sér og lokaritgerð sinni í guðfræði og djáknafræðum við guðfræðideild Háskóla Íslands. Ritgerðin ber titilinn Samkynhneigður bróðir og fjallar um það hvernig hommum, fæddum á þremur ólíkum tímum, hefur gengið að takast á við kynhneigð sína, viðbrögð sinna nánustu og umhverfisins.

Sjö ár að dóla mér

“Á þesum tíma var til siðs að stelpur færu snemma að búa,” segir Eygló. Maður hennar er Ingvar Daníel Eiríksson og eiga þau þrjú uppkomin börn. Hún sinnti uppeldi barna sinna, heimilisstörfum og saumaskap, og starfaði í verslun í mörg ár áður en hún hóf skólagöngu sína að nýju. Á svipuðum tíma og börnin voru að verða uppkonim var Fjölbrautaskóli Suðurlands á Selfossi risinn.

“Fyrst horfði maður alltaf á skólann og langaði að læra en fannst að maður réði ekki við það. Síðan byrjar þetta þannig að mig langar svo að læra ensku til að geta hjálpað útlendingum sem koma í verslunina þar sem ég vinn. Síðan hleður þetta utan á sig því það var alltaf verið að kenna eitthvað sem mig langaði til að læra. Ég er að dóla í þessu í svona sjö ár alltaf að læra eitthvað skemmtilegt á kvöldin í öldungadeildinni. Og þá var vinnutíminn í búðinni til sex þannig að þetta var hægt,” segir Eygló. Hún segir að upphaflega hafi hún ekkert endilega ætlað sér að verða stúdent. Það endaði þó með því að hún útskrifaðist af tveimur brautum, verslunar & viðskiptabraut og félags-fræðibraut árið 1992.

Eins og leidd áfram

Eitt ár leið frá útskrift og Eygló var ekkert að hugsa um frekara nám. “Maðurinn minn hvatti mig áfram: “Hvernig var það ætlaðirðu ekki að sækja um í háskólanum?” sagði hann. “Svo sá ég auglýst djáknanám og leist vel á. Hefði ég verið yngri hefði ég viljað læra guðfræði en fannst of mikið að taka grísku og hebresku. Reyndar komst ég að því að djáknanámið krefðist BA prófs í guðfræði en þó ekki tungumálanna . Útkoman er því orðin sú að ég er búin að taka BA próf í guðfræði og djáknafræði,” segir Eygló.

Eygló var svo heppinn að breyting varð hjá henni í vinnunni þannig að hún átti hægara með að sækja Háskólann, “Ég gat því sótt fyrirlestra samhliða vinnu. Margt hefur hjálpast að, það er eins og ég hafi verið leidd áfram,” segir Eygló sem er þakklát verslunarstjóranum og samstarfsfólkinu fyrir að hafa stutt sig í náminu. Eygló notaði mest rútuferðir til að komast milli Selfoss og Reykjavíkur og fékk sér gjarnan blund á leiðinni,”Rúturnar eru svo góðar með það að þær keyra út að háskóla á morgnanna og þaðan er ekki nema sjö mínutna gangur í Umferðamiðstöðina eftir skóla.”

Leitaði í trúna í erfiðleikum

Eygló rekur trúarlegan áhuga sinn til barnæsku. Hún nefnir að hún hafi sótt skemmti- legan sunnudagaskóla, verið í skátunum og að henni hafi þótt merkilegt að fá að fermast á sögustaðnum Borg á Mýrum. Um tíma bjó presturinn á heimili fjölskyldunnar og hafði það áhrif á þátttöku Eyglóar í kristilegu samfélagi. Eygló telur að trúarlíf hennar hafi styrkst í áfalli sem reið yfir þegar hún var ung kona.

“Við urðum fyrir því að missa fyrsta barnið okkar. Þá leitaði maður náttúrulega í trúna eins og maður gerir oft í eriðleikum,” segir Eygló. Presturinn og kona hans heimsóttu ungu hjónin strax og reyndust þeim vel. Eyglóu finnst þó að á þessum tíma hafi lítill tími verið gefinn til að jafna sig á áfalli sem þessu. “Það var eins og þetta væri eitthvað sem ekkert mætti tala um. Ég held það sé ábyggilega betra að tala við einhvern. Ég hef fundið það seinna, eftir að ég var komin í djáknanámið að maður er kannski ekki ennþá fær um að tala um þetta.” Henni finnst nauðsynlegt að fjallað sé um dauðann yfirleitt og að fólk geri ráð fyrir honum.

Rann saman við hlutverk mitt

“ÉG er allveg sannfærð í minni trú,” segir Eygló og telur til dæmis kraftaverk hvernig ástvinir hennar hafa endurtekið sloppið heilir á húfi úr margvíslegum óhöppum og slysum. Hún lýsir einnig atviki þegar hún aðstoðaði eitt sinn við altarisgöngu í Hafnarfjarðarkirkju . “Ég upplifði mjög sérstaka tilfinningu í þéttsetinni kirkjunni. Það var eins og ég rynni saman við hlutverk mitt og platínuna sem ég hélt á. Þessi áhrif voru svo sterk að ég fann þau allan daginn,” segir Eygló og bætir við að messur yfirleitt hafi mjög góð áhrif á sig og endurnærandi.

Eygló hefur ekki verið í föstu starfi sem djákni ennþá. Hún segir að djáknar eigi að vera eins og augu og eyru prestsins, að djákninn eigi að sjá og heyra hvar hjálpar er þörf. Djákninn getur sinnt viðtölum og létt undir með prestinum, svo sem með helgistundum, fræðslu og sálgæslu. Í nokkrum kirkjum hefur verið komið á heimsóknarþjónustu og hafa þá djáknar haft unmsjón með henni.

“Er það ein stelpan enn”

“Þessi ritgerð er svolítið tilfinningamál,” segir Eygló um lokaritgerð sína “Samkynhneigður bróðir” en hún fjallar að hluta til um bróður hennar Þórð Jóhann Gunnarsson sem nú er látinn. Þórður fæddist 1948 og var sá fimmti í röð átta systkina.”Hann var alltaf mjög snyrtilegur og prúður sem krakki. Var alltaf vinsæll í skólanum og sérstaklega hjá stelpunum. “Er það ein stelpan enn,” man ég að fólkið sagði heima þegar stelpurnar voru að spyrja eftir honum. Hann keppti í íþróttum og þjálfaði, náði nokkuð langt í því. Varð svo íþróttakennari og þjálfaði meðal annars sunddeildina á Selfossi. Hann átti stóran þátt í því hvað sunddeildin náði langt á þeim árum,” segir Eygló og hún heldur áfram í frásögn sinni.

“Þórður hefur trúlega verið búin að átta sig á kynhneigð sinni þegar hann velur að flytja til Danmerkur árið 1982. Hann kaupir sér íbúð þar og kynnist síðan dönskum pilti, Arne Daugberg. Þá verða viss straumhvörf í lífi hans. Þeir Arne stofna sameiginlegt heimili og það er eiginlega þá sem hann segir okkur fjölskyldunni hvernig þessu er háttað hjá honum.”

Lifandi og skemmtilegur

Eygló segir að tíðindin hafi eiginlega ekki komið neinum í fjölskyldunni verulega á óvart og að stimpillinn “hommi” hafi ekki náð að grafa undan tengslunum við hann.”Við náttúrulega þekktum hann svo vel. Vissum, hvað hann var góður uppalandi og þjálfari, vitneskjan um samkynhneigð hans breytti þar engu. Hann var dáður af krökkunum enda var hann lifandi og skemmtilegur.”

Þórður greindist með eyðnismit 1985 “Hann fékk lungnabólgu og varð afskaplega veikur. Þá kemur í ljós að þeir eru báðir smitaðir af eyðni. Þórður er þá svo veikur að hann er talinn við dauðans dyr. En þá dettur einuhverjum lækni í hug að gera nýstárlega aðgerð sem þótti gera alveg kraftaverk því Þórður lifði í nokkur ár eftir þetta. Hann dó 1989.

Kynhneigðin skiptir ekki höfuðmáli

Eygló segir að hún hafi aldrei fundið neina fordóna gagnvart Þórði frá kunningjum eða neinum sem þekktu hann. Hugmyndin með lokaritgerð hennar var þó samt að geta hugsanlega hjálpað fjölskyldum samkynhneigðra einstaklinga. “Í mörgum fjölskyldum verður þetta svo erfitt. Maður getur aldrei vitað hvort barnið manns kemur til með að verða samkynhneigt og þess vegna er þýðingarmikið að unglingarnir heyri ekki talað um samkynhneigð á fordómafullan hátt. Hvernig eiga þeir þannars að geta komið og sagt hvernig er ástatt? Svo langaði mig nú líka að benda á að fólk getur átt góða ævi, marga vini og hamingjuríkt líf. Kynhneigðin skiptir ekki höfuðmáli. Það er engin að spá í kynlífið hjá gagnkynhneigðu fólki, en þegar kemur að samkynhneigð þá er eins og það sé það eina sem tilheyri. Mér finnst þetta of ríkjandi,”

Eygló segir að Þórður hafi ekkert viljað ræða um kynhneigð sína eða erfiðleika í því sambandi. “Mér fannst það gefa mér svolitla innsýn í líf bróður míns að vinna lokaritgerðina og ræða við þessa þrjá menn, sérstaklega þann sem var á svipuðum aldri og Þórður. Ég fann að ýmislegt hlýtur að hafa verið erfitt hjá honum enda þótt hann virðist hafa hrist það allt af sér. Hann hafði bara þann lífsstíl að gera gott úr öllu.

Breyttir tímar

Eins og áður segir ræddi Eygló við þrjá menn, fædda 1925, 1950 og 1975, vegna ritgerðarinnar. “Þetta hefur verið alveg rosalegt hjá þesum sem voru fæddir 1925. Þeir geta bóksraflega ekki komið út úr skápnum. Annað hvort fóru þeit úr landi eða sökktu sér í drykkju. Þetta er eiginlega það sárt hjá þeim að þeir geta ekki talað um þetta. Þeir sem fluttu úr landi komu kannski aldrei aftur, töpuðu tungunni og öllu sambandi. Sumir gripu til þess örþrifaráðs að stytta sér aldur. Hommar fæddir um 1950 finna engar fyrirmyndir og eins og fyrr er mikil útþrá á meðal þeirrra. Ég held að þessi útþrá sé ennþá mjög algeng. Það er kannski auðveldara fyrir þá að kynnast í stórborgum erlendis. Þar fellur þetta alveg inní og er ekkert tiltökumál. Hér á landi var þetta mjög erfitt og það er ekki fyrr en samtökin 78 voru stofnuð að einhverjir geta farið að kannast við þetta.

Eygló segir að reynsla yngsta mannsins hafi verið jákvæðari en þeirra eldri. Hann var búinn að sjá kynningarþætti frá Samtökunum 78 í sjónvarpinu og vissi vel að hann var ekki einn í heiminum. Fólkið hans hafði líka kynnst einhverju svona, þannig að samkynhneigð var ekki allveg ókunnug fyrir fólkið hans. Hann segist ekki hafa orðið var við neina fordóma gagnvart sér. Þessum unga manni hefði fundist fjarstæðukennt að flytja út eða leggjast í drykkju vegna samkynhneigðar. Hann er öruggur með sig og skammast sín ekki fyrir sína kynhneigð. Hann er svona lífsglaður ungur maður og samkynhneigðin er honum ekket stórmal. Hann sagðist eiga kærasta en ætlaði ekkert að fara að binda sig. Hann leit á ættleiðingar sem sjálfsagðar og að hann myndi kannski fara út í þær þegar hann yrði eldri..”

Kirkjan komi jákvæðar fram

“Það eru erfiðleikar hjá kirkjunni að kyngja samkynhneigð,” segir Eygló Jóna Gunnarsdóttir “Ég skoðaði Gamla testamentið og þar er svo margt sem við erum löngu hætt að fara eftir. Þar er talað um að lífláta fólk fyrir framhjáhald, hórdóm og allt mögulegt. Það eina sem virðist enn vera farið eftir er það sem sagt er um samkynhneigð. Þarna vantar eitthvað uppá kærleikann hjá okkur. Það eru reyndar líka fordómar gegn samkynhneigð í Nýja testsmentinu. En samt sem áður fyrirgefur Jesús öllum, hvort sem það er synduga konan eða einhver annar og spyr bara hver vilji kasta fyrsta steininum. Hann hefði tekið eins á móti samkynhneigðum eins og öðrum, það er mín trú. Ég get ekki svarað fyrir kirkjuna alla en það sem ég les út úr Biblíunni er að við eigum að sýna þessu fólki kærleika. Íslenska kirkjan þarf að koma til móts við samkynhneigða.”