Grein eftir Ragnheiði Sverrisdóttur djákna.
Greinin birtist fyrst í Víðförla, 15. árg. 4. tbl. október 1996

 

I. Kærleiksþjónusta og markmið hennar

Eðlilega spyrja margir hvað kristin kærleiksþjónusta sé. Í stuttu máli má segja að það sé þjónusta við þá sem standa höllum fæti. Skilgreining á því hver sé sá sem stendur höllum fæti er ekki einföld, en það eru t.d. þeir sem eru hjálpar þurfi á einhvern hátt. Ef við lítum í eigin barm sjáum við örugglega að við höfum einhvern tíma verið hjálpar þurfi. Lífið er breytilegt og staða okkar einnig. Við gefum og við þiggjum. En sumir verða verr úti í lífinu en aðrir og þurfa því meiri aðstoð. Oft hafa einkunnarorðin að hjálpa til sjálfshjálpar verið notuð í hjálparstarfi og það skiptir miklu máli hvernig hjálp er veitt. Hver vill þiggja hjálp og láta líta niður á sig í leiðinni? Ekki ég. En ég vil þiggja hjálp og fá að halda reisn minni. Þannig þarf hjálp til þeirra sem minnst mega sín að vera. Virðing og kristinn mannskilningur er undirstaða þess að geta hjálpað. Hjálp getur skemmt eins og hún getur orðið til gagns.
Öll kærleiksþjónusta á sér markmið og þau eru að rjúfa einangrun, skapa samfélag, lina þjáningar og glæða von. Ýmis ytri tákn eru notuð til að lýsa þessum markmiðum. Eitt þeirra er dúfan sem Nói sendi út eftir að örkin strandaði. Þegar hún kom til hans í annað sinn var hún með trjágrein í nefinu. Hún færði Nóa nýja von, von um líf. Dúfan er einnig friðartákn og tákn heilags anda, þannig að hún ein sér getur vísað til margra þátta í lífi og trú okkar.

II. Grundvöllur kærleiksþjónustunnar

Drifkraft og undirstöðu kærleiksþjónustunnar er að sækja í boðun Jesú Krists og afstöðu hans til allra manna, kvenna, karla, barna og unglinga. Hann sagði dæmisöguna um miskunnsama Samverjann og sú saga lýsir okkur langt á braut kærleiksþjónustunnar. (Lúk. 10.25-37) Sjálfur leit Kristur á sig sem þjón (Matt. 20.28) og hann gekk á undan með góðu fordæmi og þjónaði meðal annars þegar hann þvoði fætur lærisveina sinna (Jóh. 13.4-17). Í Matt. 25.40 segir Jesús: „Allt sem þér gjörðuð einum minna minnstu bræðra, það hafið þér gjört mér.“ Það sem viðkomandi höfðu gert var að gefa hungruðum að borða, þyrstum að drekka, hýsa gesti, klæða nakta, vitja sjúkra og heimsækja fanga. Í raun er hér komin útskýring á inntaki kristinnar kærleiksþjónustu í hnotskurn.
Í Gamla testamentinu er lögð áhersla á ábyrgð gagnvart náunganum og að jafnvel útlendingar áttu rétt á góðri framkomu af hálfu Ísraelsmanna. Náungakærleikurinn beindist þó einkum að þeim sjálfum sem hópi eða þjóð. Kristur víkkaði hins vegar kærleikshugtakið og frá upphafi kirkjunnar beindist umhyggjan til allra manna og ekki aðeins að eigin söfnuði. En kærleiksþjónustan var einnig hlutverk allra í söfnuðinum. Þannig var enginn undanskilinn, hvorki við framkvæmd þjónustunnar eða með virkri þátttöku. Einnig þáðu allir uppbyggingu og næringu helgihalds og sarkamenta. Þjónustu ber að veita án þess að hafa hag af henni. Fyrirmynd þessarar þjónustu er Jesús Kristur sem gaf allt með dauða sínum, frelsaði og friðþægði.
Þegar talað er um kærleiksþjónustu á erlendum tungum er orðið „diakonia“ oft notað. Það er grískt orð sem þýðir þjónusta og er vítt hugtak sem á við umönnun eða umhyggju. Hugtakið hefur öðlast þrengri merkingu þegar það er notað um sérstaklega frátekið eða vígt fólk sem annast líknarþjónustu kirkjunnar, en hún er stundum nefnd „diakonat“. Héðan er í raun dregið fagheiti yfir þá sem sérstaklega eru helgaðir til kærleiksþjónustu, nefnilega djákna, þjóna (diakonos). Þó svo að hugtök þrengist og „sérfræðistétt“ komi fram á það ekki að vera þannig að enginn geri góðverk nema það sé sérmenntað fólk á launum. Ef einhver heldur það þá er það grundvallarmisskilningur. Þjónustan þarf hins vegar á skipulagi og faglegum vinnubrögðum að halda. Að hjálpa öðrum hljómar göfugt en það er ekki alltaf svo einfalt. Ef kirkjan vill sinna kærleiksþjónustu af alvöru þarf hún til þess fólk sem hefur hlotið undirbúning til þess. En allir aðrir geta sinnt þjónustu við náungann áfram, það er bara spurning hvernig best verði að henni staðið.

III. Trúverðugleiki og fjölbreytni kærleiksþjónustunnar

Í gegnum aldirnar hefur kirkjan stundað kærleiksþjónustu t.d. með því að líkna sjúkum og hjálpa fátækum. Orð Guðs hefur þannig verið boðað í verki. Þegar við prédikum getum við talað um að boðun trúarinnar fari fram með orðum. En allri vita að ef verk fylgja ekki orðum verða þau innihaldslaus og án merkingar. Það þarf að lækna og lina þjáningar hins sjúka og gefa hinum fátæku mat og húsaskjól. Enginn verður saddur af fögrum orðum.
Ef við segjum eitt og gerum annað erum við ekki talin trúverðug. Þannig er það einnig með kirkjuna. Ef hún stundar ekki það sem hún boðar missir hún trúverðugleika sinn. Þess vegna er mikilvægt að kirkjan stundi kærleiksþjónustu. Hún stundar kærleiksþjónustu sjálfrar sín vegna, hún þjónar köllun sinni. Kærleiksþjónusta er ekki til að stoppa í göt á velferðarkerfinu eða til að keppa við það heldur vegna þess að það er innsta eðli safnaðarins að stunda þessa þjónustu.
Kærleiksþjónusta getur bæði beinst að einstaklingum og samfélagi, hún getur verið pólitísk og spámannleg. „Pólitísk kærleiksþjónusta“ bendir á og berst fyrir rétti lítilmagnans á sviði stjórnmála og á opinberum vettvangi. Hún bendir á óréttlæti og berst fyrir réttlæti öllum til handa. „Spámannleg kærleiksþjónusta“ gefur okkur sýn til framtíðar og styrkir okkur í baráttunni fyrir hinu góða. Kærleiksþjónusta er í raun lífsafstaða eða lífsstíll. Hún vill stuðla að því að fólk deili með sér því góða sem lífið gefur og styðji þann, sem á í einhverri raun, til betra lífs. Einnig er hægt að tala um „umhverfis-kærleiksþjónustu.“ Kærleiksþjónusta tekur til alls lífsins, einnig til náttúrunnar. Hún vill vernda og viðhalda sköpun Guðs í víðasta skilningi. 13. kafli í 2. Korintubréfi getur dýpkað skilning okkar á því hvað kærleiksþjónustan er. „Kærleikurinn er góðviljaður;“ „kærleikurinn fellur aldrei úr gildi.“

IV. Íslenska þjóðkirkjan nú

Í skírninni eru allir kallaðir til góðra verka. Þau eru unnin í og utan kirkju. Það er hlutverk allra skírðra einstaklinga en prestar, djáknar og biskupar hafa fengið sérstaka köllun til þessarar þjónustu. Nauðsynlegt er að hafa skipulag til að markvisst sé unnið og að ákveðin markmið náist. Sérhæfing hér er brýn eins og að ráða fólk til afmarkaðra verkefna. Staðreynd er að hver launaður starfsmaður fær til liðs við sig marga sjálfboðaliða. Sjálfboðið starf er miklivægt í kirkjunni t.d. til að gefa ákveðin tækifæri til að stunda þjónustu á skipulegan hátt án þess að vera ráðinn starfsmaður. Sérþjónustuprestar hafa verið kallaðir til starfa á vettvangi kærleiksþjónustunnar. Þeir eru tíu og starfa á sjúkrahúsum, í miðborg Reykjavíkur, meðal fanga, heyrnarlausra, fatlaðra, nýbúa, námsmanna og aldraðra.

Djáknar hafa komið til starfa í sérþjónustunni og eru tveir djáknar á sjúkrahúsum og aðrir fimm á hjúkrunarheimilum. Þá er ein stofnun að sinna fjölskylduráðgjöf og handleiðslu og önnur að veita efnalitlu fólki neyðaraðstoð. Það eru Fjölskylduþjónusta og Hjálparstarf kirkjunnar.

Ég tel að mesta uppbygging á kærleiksþjónustu í framtíðinni þurfi að fara fram innan safnaðanna í samstarfi við sérþjónustuna. Hún er vissulega til staðar í sumum söfnuðum en er oft ómarkviss og lítið skipulögð. Inn í þetta samhengi er þörf á djáknum til að koma á fót markvissri kærleiksþjónustu safnaðanna. Sérhver söfnuður ætti að hafa djákna að störfum. Ef söfnuður er of lítill eða fjárvana gætu fleiri söfnuðir sameinast um ráðningu djákna. Eins mætti ráða hann til þjónustu í heilu prófastsdæmi.

Frá því að fyrstu djáknarnir frá Háskóla Íslands útskrifuðust 1995 hafa þeir verið að störfum í söfnuðum, hjá félagasamtökum og á stofnunum. Alls eru 25 djáknar starfandi, átta í söfnuðum, níu á stofnunum, tveir hjá félagasamtökum, þrír á biskupsstofu og tveir eru ekki sem stendur í kirkjulega tengdum störfum og einn er ellilífeyrisþegi.

Ýmsir aðrir sinna kærleiksþjónustu en hér hafa verið talin upp. Í raun stunda allir starfsmenn kirkjunnar kærleiksþjónustu og má nefnda þau sem vinna í barna -og æskulýðsstarfi og þau sem sinna öldrunarþjónustu.

Íslenska kirkjan sinnir ekki aðeins innlendri kærleiksþjónustu heldur einnig alþjóðlegri. Hér á ég við það starf sem Hjálparstarf kirkjunnar vinnur á alþjóðavettvangi. Slíkri þjónustu sinnir einnig Samband íslenskra kristniboðsfélaga.

V. Síbreytileg þjónustuverkefni

Það hljóta alltaf að koma upp ný verkefni í kærleiksþjónustunni því mannlegt líf tekur sífelldum breytingum og nýjar þarfir eða ný neyð gera stöðugt vart við sig. Við þurfum að hafa hreyfanleika í kærleiksþjónustunni. Hún getur aldrei verið óbreytanleg. Knýjandi spurningar vakna hjá þeim sem þekkja til starfsaðferða kærleiksþjónustunnar um hvernig efla megi þessa mikilvægu grein kirkjunnar og koma á móts við þarfir og væntingar þeirra sem búa hér á Íslandi. Hvers vegna sinnum við ekki innflytjendum eða atvinnulausum meira en við gerum? Hvers vegna berjumst við ekki fyrir og með þeim sem ekki getað hrópað á hjálp? Eigum við ekki fjármagn til þess eða eigum við ekki hugarfar Miskunnsama Samverjans? Kirkjan sem stofnun þarf hér að bregðast við og það má segja að hún hafi þegar gert það með því að stuðla að djáknanámi 1993. Hvaða störf bíða djákna í kirkjunni? Kirkjan hefur þegar viðurkennt þörfina fyrir þessa starfsmenn og því ætti að vera bjartur tími framundan í kærleiksþjónustu íslensku þjóðkirkjunnar.
Ýmis frjáls félagasamtök í landinu sinna kærleiksþjónustu og mörg hver gera það vegna boðskapar Krists. Samfélagið er hér einnig stór aðili eins og sjúkrahús og félagsþjónusta o.fl. sýna. Það er hægt að gera góðverk á mörgum forsendum, en eitt einkennir góðverk eða kærleiksþjónustu kirkjunnar og það er að hún sækir styrk sinn og endurnýjun til helgihaldsins og samfélagsins í söfnuðinum. Hún er afleiðing og ávöxtur trúar. Trúin þarf að nærast til að geta haldið áfram að láta kærleika streyma til náungans. Það er auðvelt að brenna upp í þjónustunni og því þarf að gæta sín á að hlusta á eigin þarfir og taka orð Jesú alvarlega þegar hann segir að við eigum að elska okkur sjálf. Hann er ekki að tala um sjálfsdekur heldur jákvæða sjálfsmynd og sjálfsvirðingu. Allir sem vinna við að hjálpa öðrum þekkja hversu mikilvægt það er að sinna sjálfum sér svo kraftar séu til að styðja náungann. Ef við brennum út erum við ekki neinum til hjálpar. Jesús sagði: „Elska skaltu náunga þinn eins og sjálfa þig.“

VI. Hvatning frá öðrum kirkjum

Kirkja Krists er alþjóðleg og því ekkert eyland. Við verðum fyrir áhrifum frá

öðrum, hvort sem við erum kirkja eða kristnir einstaklingar. Þannig verður íslenska þjóðkirkjan fyrir utanaðkomandi áhrifum og það er óhætt að segja að kærleiksþjónustan hafi verið mikið til umfjöllunar á alþjóðlegum vettvangi. Kirkjur um víða veröld hafa verið hvattar til að efla hana eins og skýrsla Trúar- og skipulagsmálanefndar Alkirkjuráðsins um skírnina, altarissakramentið og embætti kirkjunnar gerir (svokölluð Limaskýrsla 1982). Þá kemur fram í Porvoo-yfirlýsingunni frá 1995 að þær kirkjur sem standa að henni vilji vinna að sameiginlegum skilningi á þjónustu djákna. ( Porvoo yfirlýsingunni, 1997 b.vii)

Þessi samkirkjulega hvatning er mjög mikilvæg og fær baráttufólk hér til að benda enn skýrar á þessa þjónustu sem stundum er nefnd framtíðarleið kirkjunnar.

Ath. Þessi grein er að megin hluta byggð á grein sem birtist í Víðförla 15. árg. 4. tbl. október 1996, bls.6-7. Staðfærð 1. mars 2004.