Fyrirlestur fluttur á námskeiðinu ,,Sálgæsla og öldrun” hjá Endurmenntunardeild Háskóla íslands vorið 2004. Fyrirlesturinn var þáttur Svölu Sigríðar Thomsen djákna í hópverkefni námskeiðsins.

 

1. Kirkjan og endurminningaaðferðin í ljósi lífssögunnar

1.1 endurminningaaðferðin
Endurminningaaðferðin (reminiscence) er góð leið til að staldra við á vegamótum lífsins. Hún er vegvísir á lífsins göngu sem getur átt þátt í að glæða lífið merkingu á þeim stað sem einstaklingurinn er staddur hverju sinni. Á það ekki síst við um vegamót eins og verklok. Endurminningar eru mikilvægar fyrir okkur þegar við förum að eldast. Sérstaklega eru þær mikilvægar þeim sem eru farnir að skerðast á minni.
Endurminningastarfið felst í því að deila með öðrum minningum sínum og hlusta á minningar annarra. Að gefa og þyggja án þess að verða fyrir gagnrýni annarra, þeirra sem ávallt vita betur eða koma með ráð um hvað hefði mátt betur fara. Aðferðin er mikilvægt tæki til að árétta að einstaklingurinn hefur lifað til einhvers, að líf hans skiptir máli og hefur merkingu. Endurminningaaðferðin er með öðrum orðum sú aðferð að endurvekja og miðla minningum sínum til annarra.
Undir þeim formerkjum eru endurminningahópar einnig gott umhverfi til að vinna á eigin fordómum. Upprifjun endurminninga getur hjálpað einstaklingi til að fella saman í eina heild þætti í persónuleika sínum, greina þá átt sem hann hefur farið eða er á leiðinni til, skerpa tilgang lífsins og merkingu og breyta jafnvel um stefnu.
Eins og hefur komið fram í verkefni þessu hefur færst í vöxt að undirbúa sig fjárhagslega, andlega og tilvistarlega undir verklok áður en þeim tímamótum er náð. Þeir eru til sem vilja koma á sveigjanlegum starfslokum vegna þess að fólk er misjafnlega á sig komið þegar þeim áfanga er náð. Sumir horfa fram til verkloka sem uppskerutíma á meðan aðrir kvíða þeim og vilja gjarnan vinna lengur.
Sveigjanleg verklok eru að margra mati eftirsóknarverð. Þann 9. apríl 2000 samþykkti Alþingi þingsályktun þar sem skorað er á ríkisstjórnina að skipa nefnd til að móta tillögur um að auka sveigjanleika íslenskra launamanna við starfslok. Nefndin viðaði að sér gögnum víða að. Á hennar fund komu m.a. fulltrúar eldri borgara og forstöðumenn lífeyrissjóða.
Þá hafði nefndin frumkvæði að því að gerð var viðamikil könnun á afstöðu fólks á aldrinum 55–75 ára til ýmissa málefna sem lúta að starfslokum og ákvörðunum um þau. Niðurstaða nefndarinnar er hún lauk störfum var sú að það sé verðugt markmið að auka sveigjanleika varðandi það hvernig og hvenær fólk lýkur atvinnuþátttöku. Voru tillögur þær sem nefndin sammæltist um unnar út frá þeim forsendum.

1.2 Kirkjan og endurminningaaðferðin
Höfundur þessa kafla stofnaði til og stýrði endurminningahópi karla í þrjú ár og blönduðum hópi karla og kvenna í eitt ár í viðbót í Langholtssöfnuði á árunum 1998-2002. Karlarnir voru á aldrinum 70-92. ára og konurnar á aldrinum 63-76 ára þegar þau hófu starfið í hópnum.
Höfundur naut leiðsagnar Berglindar Magnúsdóttur öldrunarsálfræðings á Landakoti og Guðrúnar K. Þórsdóttur djákna og BA í sálfræði við undirbúningsvinnu að stofnun endurminningastarfsins. Þær hafa lagt sig sérstaklega fram um að kynna sér þetta starf á íslenskum vettvangi sem erlendum.
Mikilvægt er þegar hópar eru stofnaðir að hafa ákveðin ramma utan um starfið. Hægt er að hefja hópvinnuna með einhvers konar samninggerð. Þá væri gerður óformlegur samningur við einstaklingana innan hópsins og/eða hópinn í heild. Gott er að gefa þau skilaboð í byrjun að til einhvers sé að vinna með endurminningastarfinu og slík samningsgerð ýtir frekar undir þá tilfinningu. Auk þess er gott að hafa eftirfarandi í huga þegar hópar eru stofnaðir:

• Stærðin: 4-8 einstaklingar er góð stærð af hópi. Stærð hópsins fer eftir þátttakendunum og fjölda stjórnenda. Ef í hópnum eru margir þunglyndir eða minnisskertir einstaklingar þá þurfa meðlimir að vera færri. Ef hópurinn samanstendur af þunglyndum einstaklingum er gott að hafa 2-3. hressa með.
• Það þarf að ákveða í upphafi hvar, hvenær og hve oft hópurinn ætlar að hittast. Mikilvægt er að leggja áherslu á stundvísi og að meðlimir hópsins láti stjórnanda vita ef viðkomandi forfallast. 8-10 skipti er æskileg tímalengd. Einnig þarf að ákveða fyrirfram hvort og hvenær kaffihlé er og hverjir koma með meðlæti. Stjórnandi þarf að vera vakandi um hverja þarf að hafa samband við og minna á starfið hverju sinni og hvort allir séu sjálfbjarga um að komast á staðinn.
• Í Langholtssöfnuði hélt hópurinn áfram þ.e.a.s. sumir voru öll fjögur árin. Var það vegna þess að fólk komst ekki alltaf og mikil afföll voru í hópnum af ýmsum ástæðum. Var þetta fyrirkomulag ákveðið með samkomulagi innan hópsins. Eins var gert samkomulag innan hópsins með samþykki allra þegar ákveðið var að leyfa konum þátttöku í honum.
• Einnig væri hægt að hafa óformlega endurfinningafundi í opnara rými með fleiri þátttakendum. Væri það t.d. hægt á opnu húsi fyrir fullorðna/aldraða.
• Mikilvægt er að velja eða búa til hlýlegt umhverfi eftir því sem hægt er að koma við. Velja góða stóla og sitja við borð því það er þægilegra, sérstaklega ef veitingar eru á boðstólnum. Í upphafi er gott að kveikja á kertum og lesa eitthvað fallegt eða leika tónlist. Upplagt er að koma sér vel fyrir, nota slökun og öndunaræfingar. Í Langholtssöfnuði hófst stundin með lestri upp úr heilagri ritningu og endað var með bæn og/eða fyrirbæn. Þátttakendur skiptust á að lesa úr ritningunni ef þeir treystu sér til og þegar þeir treystu sér til.
• Þemakassar (reminiscence boxes) eru þægilegir til notkunnar. Þá er átt við box eða kassa sem innihalda sitthvað af hlutum sem vekja upp minningar. Það geta verið hlutir sem virkja hin ýmsu skynfæri, sjón, heyrn, ilm, bragð og snertiskyn. Hægt er að panta kassana á netinu eða útbúa þá sjálf. Þá er stuðst við skynfærin og innsæið.
• Stjórnandi verður að vera vakandi fyrir því að allir komist að. Það þarf einnig að gefa nýjum meðlimi tíma til að tjá sig og muna að grýpa ekki fram í. Það er annað að tala saman í hópi en í einstaklingsviðtali. Skilaboð stjórnanda þurfa að vera skýr og spurningar opnar. Það sem vill koma fram er leyft að koma fram með dyggum stuðningi þátttakenda.

Með endurminnigaaðferðinni er lögð áhersla á að rifja upp bjartar minningar. Þykir það góð leið til þess að vinna gegn depurð og þunglyndi og auka bjartsýni. Vissulega kom margt fram í hópstarfinu af alvarlegri toga en það gerðist ekki fyrr en búið var að byggja upp traust í hópnum. Í ljósi þess er mikilvægt að hafa stjórnendur að hópstarfinu sem geta veitt stutt einstaklinga og veitt þeim eftirfylgd þegar upp koma erfið málefni. Í þessu tilfelli var það djákni safnaðarins sem stýrði endurminningafundunum ásamt því að hafa umsjón með starfi með eldri borgurum, sinna heimsóknarþjónustu og taka þátt í að stýra nærhópum í sorgarstarfi auk einstaklingsviðtala.
En sorg og sút réði ekki ríkjum í endurminningastarfinu. Mikið var hlegið og stundum var erfitt að slíta hópnum. Í bókinni Aging and Spirituality. SpiritialDimensions of Aging Theory, Research, Practice and Police (2001) talar David O. Moberg um mikilvægi þess að horfa til baka með jákvæðu hugarfari og tjá öðrum lífssögu sína. Það getur komið því til leiðar að sá sem býr við óöryggi og vonleysi nái stjórn á aðstæðum sínum og horfir á stöðu sína í núinu með jákvæðu hugarfari. Moberg vitnar í Chaplain Ison (1998) sem hefur skrifað að lífssögunni megi líkja við vef sem ofinn er af þráðum fjölskyldu, trúar, ástar, vona, gleði og dauða. Lífssagan geri öðrum hinn fegursta vef merkingarbæran og heilann.
Séra Bernharður Guðmundsson sagði í fyrirlestri (12 mars) í námskeiðinu Sálgæsla og öldrun að þegar við skrifum minningarorð setjum við okkur sjálf sem viðmið og hvernig vildum við láta skrifa um okkur. Hann minnir á að það þurfi að taka mark á öldruðum.
Að hans mati eru þau gildi sem aldraðir vilja koma til næstu kynslóðar eftirfarandi:
Virðingin, nærvera, háttvísi, trúarlífið, góð sjálfsmynd, miskunnsemin, fyrirgefning, íslenska, agi, vinnusemi og nýtni.
Endurminningaaðferðin getur einnig gert nýbúunum í landi okkar kleyft að muna og virða uppruna sinn og deila honum með öðrum. Að hlusta á gestinn í landi voru, kennir hinum þáttakendunum að virða það, að ekki eru allir sem tala lýtalausa íslensku eða hafa sama skilning á fyrirbærum og þeir sem innfæddir eru.

1.3 Hvernig getur endurminningaaðferðin komið að notum þegar einstaklingur stendur á þeim vegamótum sem verklok eru.
Meðal þess efnis sem tekið var fyrir í hópunum í Langholtssöfnuði voru verklok. Þau sem tóku þátt í hópunum kváðust vera og hafa verið sátt við sín verklok. Það voru færri sem höfðu hætt störfum við hinn skilgreinda verklokaaldur sem miðast við 67 eða 70 ára aldur. Sum höfðu hætt fyrr að eigin ósk og önnur unnið lengur ýmist að beiðni vinnuveitenda eða fundið sér önnur störf á sviði verkmenntunar sinnar. Elsti karlinn í hópnum stofnaði eigið fyrirtæki og vann að því með fjölskyldu sinni fram yfir áttrætt. Flest höfðu þau fengist við sjálfboðaliðastörf og tekið virkan þátt í félagsstarfi m.a. innan kirkjunnar.
Karl á áttræðisaldri komst að orði:

Ég var bara ánægður með að hætta að vinna, eða þannig. En svo vildu þeir fá mig aftur. Ég byrjaði aftur en fann fljótt að ég vildi bara hætta. Ég fann að ég var bara sáttur. Ég hafði líka nóg að gera, hérna í kirkjunni og að sinna konunni ha, ha… Svo eru það barnabörnin, ekki má gleyma þeim og konan oft lasin. Nei ég er bara ánægður, ég get ekki sagt annað. Það er ennþá þörf fyrir mig.

Bæði konur og karlar töluðu um að það væri þörf fyrir þau og það væri þeim mikils virði. Kona, rúmlega sjötug sagði:

Ef eitthvað er þá bara kemst ég varla yfir allt sem ég vil gera. Ég hef beðið lengi eftir þessu. Við hjónin vorum líka búin að koma upp góðum lífeyrissjóði og nú förum við tvisvar á ári til sólarlanda og þurfum aldrei að biðja um frí. Nei, við þurfum hvorki að spyrja kóng eða prest að því hvað við tökum okkur fyrir hendur. Mér finnst við aldrei hafa verið svona frjáls. Þetta var alltaf svo mikið vesen með fríin okkar, að þurfa að samræma þau og svoleiðis. Núna passa ég langömmubörnin þegar ég hef tíma en barnabörnin segja stundum að amma og afi hafi aldrei haft svona mikið að gera. Þau séu bara aldrei heima.

Það myndaðist mikill og náinn kunningsskapur innan hópanna. Margt breyttist í lífi þeirra á þessum fjórum árum. Mörg í hópunum greindust með illkynja sjúkdóma á tímabilinu og þurftu að leggjast inn á sjúkrahús. Þau sem áttu afturkvæmt komu svo aftur í hópinn þegar þau treystu sér til. Önnur áttu veika maka eða misstu þá á þessum tíma.
Á fyrirbænastundum var beðið fyrir hinum sjúku og þeim sem látist höfðu. Trúin og viðhorfið til hennar varð eðlilegt umfjöllunarefni innan hópanna vegna þess að starfið fór fram á vegun kirkjunnar. Margar trúar- og tilvistarspurningar komu fram. Það var ekki endilega verið að leita svara við spurningum heldur orðað það sem hafði kannski lengi hvílt á þeim og mátti núna koma fram.
Þegar einhver úr hópnum dó fóru þau sem gátu við útförina og erfisdrykkjuna. Stundum fóru þau nokkur saman með djáknanum sínum og komu þannig fram sem hópur félaga. Þau sem áttu veika maka eða misstu þá, komu undantekningarlaust strax í félagsstarfið og fannst stuðningur að hópnum á erfiðum stundum. Þannig myndaðist það sem kalla mætti sálgæslusamfélag innan hópsins.
Flest sem tóku þátt í hópastarfinu tóku einnig þátt í öðru starfi meðal eldri borgaranna í söfnuðinum. Urðu mörg þeirra leiðandi í því starfi. Endurminningastarfið virtist veita þeim sem tóku þátt í hópstarfinu aukna sjálfsvitund og öryggikennd. Þau sem tóku þátt í endurminningastarfinu fundu að þau voru mikilvæg og líf þeirra merkilegt og einstakt. Kemur það heim við skoðun Mobergs að endursögn lísfsögunnar virtist gera einstaklinginn opnari, slá á dómhörku hans, auka jákvæðni og leiða til aukins umburðarlyndis.
Í innganginum var vitnað í Voktor E. Frankl og bók hans Leitin að tilgangi lifsins. Í bókinni setur Frankl fram kenningu sína sem hann nefnir lógóþerapía. Kenning hans miðar að framtíðinni og þeim tilgangi sem maðurinn leitar að til þess að geta lifað í núinu.
Hinn þekkti Dale Carnegie kemst svo að orði í bók sinni Lifsgleði njóttu eftirfarandi:

Fimmhundruð árum fyrir Krists burð sagði gríski heimspekingurinn Heraklítus nemendum sínum, að “ allt breytist nema breytingarlögmálið”. Hann sagði ennfremur: “ Þú getur ekki stigið tvisvar út í sama fljótið”. Fljótið breytist í sífellu; sama er að segja um manninn, sem stígur út í það. Lífið er síbreytilegt. Veruleikinn er í dag…..Carpe diem. “Njóttu dagsins”, eða “gríptu daginn”.

Sr. Sigfinnur Þorleifsson telur íslendinga sérstaklega duglega við að muna eða láta muna eftir sér. Í því sambandi bendir hann sem oftar á Job í Biblíunni sem var mjög í mun að vera munaður. Það virðist vera ríkjandi þörf hjá einstaklingum. Robert Butler bendir á, að það að hafa verið, fullgildir þess að vera. Allar þessar kenningar tengja saman fortíð, framtíð og nútíð í eina heild; verund mannsins sem glímir við tilvist sína. Endurminningaaðferðin í ljósi lífssögunnar er tæki til þess að hjálpa fólki til að vera.

- - - - - - - - - - - - -

[1] Ingibjörg Pétursdóttir, (2004, 28. febrúar). Fyrirlestur í námskeiðinu Sálgæsla og öldrun. Ingibjörg starfar sem iðjuþjálfi á Landakoti öldrunardeild LSH.

[1] Berglind Magnúsdóttir, (1998). Viðtal á Landakoti.

[1] Moberg, D.O., (2001). Aging and Spirituality. SpiritialDimensions of Aging Theory, Research, Practice and Policy. David O. Moberg (Ed). The Spiritual Life Review(s. 159-176.). Binghamton: The Haworth Pastoral Press.

[1] Forsætisráðuneytið, (2002, Október). Nefnd um sveigjanleg starfslok - lokaskýrsla. Veffang: http://www.forsaetisraduneyti.is/utgefid-efni/nr/695

[1] Forsætisráðuneytið, (2002, Október).

[1] Berglind Magnúsdóttir, (1998). Viðtal á Landakoti.

[1] Moberg, D.O., (2001). S. 161.

[1] Moberg, D.O., (2001). S. 161.

[1] Moberg, D.O., (2001). S. 159-176.

[1] Viktor E. Frankl (1996) s. 89 Leitin að tilgangi lifsins Háskólaútgáfan Siðfræðistofnun

[1] Sigfinnur Þorleifsson, (2004). Fyrirlestur í námskeiðinu Sálgæsla og öldrun á vorönn.