Fyrr á öldum voru brotamenn hafðir til sýnis á torgum og öðrum fjölmennum stöðum. Þeir voru hlekkjaðir eða hafðir í gapastokki. Almenningur gekk þar hjá og flestir hreyttu einhverjum fúkyrðum til þeirra. Múgurinn fékk tækifæri til að sýna fyrirlitningu sína á brotamönnunum. Þetta var ekki aðeins refsing heldur og niðurlæging afbrotamannsins. Auk þess átti meðferð brotamannsins að vera öðrum til viðvörunar. Svona skyldi farið með hvern þann sem braut lög samfélagsins.

Í nútímanum sjást afbrotamenn stundum á myndum þegar þeir eru færðir fyrir dómara eða eru á leið til réttarhalda. Flestir þeirra reyna að hylja andlit sín. Skella úlpunni yfir höfðuð sér eða eru jafnvel með hettu sem hylur allt nema augu og munn. Þetta er gert til að þekkjast ekki og líka til að fela skömm sína frammi fyrir forvitnum myndavélum. Sumir segjast gera þetta til að hlífa sínum nánustu.

Skömm er tilfinning sem allir þekkja. Hún er auðvitað misdjúp og fer eftir því hvaða atferli hefur vakið hana. Einhver lætur ógætileg orð falla og skammast sín á augabragði. Roðnar og lítur jafnvel undan vandræðalegur á svip. Biðst síðan afsökunar og reynir að gleyma atvikinu sem fyrst.

Þau sem fremja afbrot þekkja flest skammartilfinninguna. Sú tilfinning er auðvitað missterk og fer eftir alvöru brotsins hverju sinni. Alvarlegt afbrot vekur jafnan djúpa skammartilfinningu hjá gerandanum. Hvernig tekur hann á þeirri tilfinningu?

Skömmin er tilfinning sem allt sæmilegt uppeldi skilar inn í kollinn á okkur. Hún er náskyld samviskubitinu. Samviskan bítur þegar við göngum gegn henni í orði eða verki. Hún er eins og harður tölvudiskur sem geymir vitneskju okkar um muninn á röngu og réttu. Þegar villuboð blikkar í höfði okkar höfum við snúið upp á samviskuna og það er missterkt eftir því hve mikill snúningurinn er hverju sinni. Skömmin vaknar og henni fylgir vanlíðan.

Sumir horfast í augu við skömmina og láta hana tala til sín. Það er ekki alltaf auðvelt og getur krafist hugrekkis og sálarstyrks. Þeir vilja láta skömmina aga sig og kenna sér. Vilja breyta lífi sínu til hins betra og nýtir því tilfinninguna á jákvæðan hátt. Slík viðbrögð geta orðið góður styrkur á leið út í samfélagið síðar meir. Það er líka hægt að gangast við skömminni með þykkju og segjast taka henni sem hverju öðru hundsbiti – engu verði breytt. Það er uppgjöf og ekki til eftirbreytni.

Aðrir geta afneitað skömminni. Neitað að horfast í augu við hana eða reyna að milda atvikin sem vöktu hana. Þeir gera lítið úr öllu og finna sér margt til afsökunar. Gjarnan er einhver annar dreginn fram sem sökudólgur og kennt um hvernig allt fór á versta veg. Slík viðbrögð ýta ekki undir viðleitni til að taka á sjálfum sér og verða betri manneskja. Það getur stundum reynst dýrkeypt að kveða skömmina í kútinn því í flestum tilvikum lætur hún kræla á sér aftur og aftur. Hún er yfirleitt nokkuð sterk tilfinning og getur látið finna fyrir sér þegar henni er troðið ofan í myrkustu djúp sálarinnar. Þegar komið er svo fram við þessa tilfinningu getur hún skaðað þann sem streðar við að flæma hana úr sálarkeri sínu. En menn læra það nefnilega snemma að hin dýpsta skömm getur verið mildari þegar gengist er strax við því sem vakti hana heldur en sú sem reynt er að kæfa með ýmsum brögðum.

Stríð við skömmina getur tekið á sig ýmsar myndir. Sumir reyna að byggja upp líkamlegan styrk og þjálfa sig í tíma og ótíma. Vöðvastæltur búkur á að sýna styrk en bak við hnykl vöðvanna leynist brothætt sálarker og stríðsþreytt andlit. Enn aðrir grípa til lyginnar til að fela skömmina. Segja til dæmis ósatt til um fjarvist sína úr frjálsu mannfélagi. Eru á sjó eða uppi á hálendi í virkjunarframkvæmdum. Börnin eiga að skilja þetta.

Í sumum tilvikum getur skömmin orðið svo erfið viðureignar og lýjandi hjá þeim sem strita við að úthýsa henni að doði leggst yfir sálardjúpin. Vonleysi tekur völdin og villir mönnum sýn. Þeir sitja í fangaklefa hugsunar sinnar, einir og vígmóðir eftir átök við skömmina. Þegar svo er komið er hverjum manni hollt að leita hollra ráða hjá öðrum og viðurkenna að betra sé að gangast við réttmæti skammarinnar í stað þess að heyja vonlaust stríð gegn henni. Þannig brjóta menn sér leið út úr einmanalegri baráttu og verður fagnað vegna þess að þeir hafa öðlast dirfsku til að horfast í augu við sjálfa sig og gjörðir sínar – vilja læra af mistökum sínum.

Heilbrigð sál í hraustum líkama, var sagt forðum daga. Í nútímanum skilja menn það vel enda er hvers kyns líkamsrækt talin vera af því góða. Samfélag nútímans er að mörgu leyti samfélag kyrrsetufólks, fólks sem situr við tölvu og horfir á skjáinn daginn út og daginn inn. Holl hreyfing í sjálfri vinnunni er af skornum skammti nema helst hjá þeim sem vinna við almenn verkamannastörf. Aldrei sem nú hefur verið ljósara að hreyfing er nauðsynleg til að halda góðri heilsu hvort heldur andlegri eða líkamlegri.

Í öllum fangelsum víðast hvar í heiminum stunda margir fangar margs konar líkamsrækt. Sumir þeirra stunduðu hana áður en þeir komu í fangelsið og náðu oft býsna góðum árangri. Líkamsræktin felst fyrst og fremst í því að ná sem mestum líkamlegum styrk og það tekur oft langan tíma og krefst einbeitingar, festu og dugnaðar. Menn lyfta lóðum í gríð og erg, spenna vöðva, toga og teygja. Hlaupa á brettum eða fara í fótbolta þegar tækifæri gefst til. Allt er þetta af því góða. Fangi sem stundar líkamsrækt getur leitt hugann frá fangelsislífinu og einbeitt sér að líkama sínum. Auðvitað heyrast líka þær raddir að stór þáttur í líkamsræktinni sé að horfa á sinn eigin líkama, dást að framförum sínum og sjá hvar megi betur gera. Menn hnykla vöðvana og glæst húðflúrið sem þeir eru kannski með nýtur sín aldrei sem fyrr. Um andlit þeirra færist ánægjubros. Það er gott út af fyrir sig því ekki er margt í sjálfu sér sem er ánægjulegt í fangelsi enda þótt ýmislegt sé gert til að gera vistina þar sem bærilegasta.

Líkaminn er það hylki sem við erum í þegar við lifum hér í heimi. Það er því mikilvægt að fara vel með hann og ganga ekki fram af honum. Sumir fangar hafa vissulega lifað háskalegu lífi og ekki alltaf gætt að líkama sínum. Neysla fíkniefna fer til dæmis ekki vel með líkamann svo einfalt dæmi sé tekið. Neyslan er í raun og veru svæsinn hernaður gegn líkamanum. Þess vegna verður sá fangi sem eyðir miklum tíma í líkamsrækt að halda sig frá öllum fíkniefnum ef hann ætlar ekki að sturta niður góðum árangri af líkamsrækt í fangelsi. Sumir sem hafa lagt nær því nótt við dag að þjálfa sig í fangelsi hafa týnt öllum vöðvum sínum niður í tómu rugli eftir að þeir losna úr fangelsinu. Koma jafnvel aftur í fangelsi og taka til óspilltra mála í líkamsræktinni. Ætla nú að standa sig. Það er gott!

Vel þjálfaður líkami er ákveðið tákn. Sá sem býr í þeim stælta líkama er að segja umhverfi sínu dálítið frá sjálfum sér. Kannski uppsker hann aðdáun fyrir glæsilegan árangur og vel þjálfaðan líkama sem geislar af orku. Hann er sterkur, jafnvel fallegur og hreystilegur svo af ber. Stæltur líkami sýnir vissa yfirburði gagnvart þeim sem ekki hafa þjálfað sig. En hann getur líka verið ákveðin ógn. Menn þora síður að hjóla í viðkomandi sem ljómar af hreysti og stæltum vöðvum. Í sumum tilvikum getur hinn hrausti jafnvel verið að hugsa til þess tíma þegar hann losnar úr fangelsi og hittir fyrir gamla félaga sem hafa hugsað honum þegjandi þörfina meðan á fangavist stóð. Þeir munu síður hafa eitthvað í hann að segja ef hann er massaður og orðinn eitt vöðvabúnt inni í fangelsinu. En það er þó engin trygging því margur getur lagst á einn.

Sá sem hefur þjálfað líkama sinn í fangelsi verður að halda því áfram þegar hann er laus. Sú þjálfum þarf líka að vera jafn markviss og áður, holl og góð. Ekki er víst að jafnmikill tími gefist til þess og áður ef menn eru í vinnu eða stunda skólanám. En henni er hægt að finna stað nokkrum sinnum í viku ef allt er vel skipulagt.

Hraustur líkami og heill er mikil eign sem vert er að gefa gaum að. Þess vegna er öll líkamsþjálfun jákvæð sé hún stunduð í jákvæðum tilgangi. Hver maður setur sér markmið og keppist við að uppfylla þau svo vel fari. En í allri þjálfun verður líka að hlusta á líkamann. Það má ekki ofgera honum en um það eru til mörg dæmi og í sumum tilvikum hefur illa farið. Allt verður að vera gert í hófi og gæta þess að ofreyna ekki vöðva líkamans.

Frumtilgangur þess að þjálfa líkamann er að koma honum í gott form, hreysti og heilbrigði eru þar efst á blaði. Þessu mega fangar aldrei gleyma þegar þeir sveitast í lóðaupplyftingum og tækjum og tólum.

Sá sem býr í þjálfuðum líkama getur verið stoltur af honum og enn stoltari ef hann misnotar ekki hreysti sína en slíkt hefur komið fyrir og er þá verr af stað farið en heima setið. Þessa skyldu menn alltaf minnast þegar þeir skella sér í ræktina.

Manneskjan er ofin úr tilfinningum. Ekkert er eins sterkt og viðbrögð tilfinninga og maðurinn þekkir þær ekki allar. Hann veit ekki fyrirfram hvernig hann bregst við ýmsum áreitum í lífinu og jafnvel þótt hann reyni af fremsta megni að vera undir þau búin. Það er alltaf eitthvað sem kemur honum í opna skjöldu. Skynsemin ræður ekki við tilfinningarnar í einu og öllu en hún reynir oft að beisla þær og oft tekst bærilega til. Tilfinningarnar eru einhverjir dularfullir þræðir í sálardjúpi okkar sem við glímum oft við. Þegar þær taka völdin af okkur í óhóflegum mæli og koma okkur í sálarlegt uppnám er nauðsynlegt að grípa til skynseminnar og láta hana koma skikk á tilfinningaumrótið. Skynsemin getur dregið fram sálarlegt ástand okkar eins og það er frá bæjardyrum hennar séð ásamt þeim hliðarverkunum sem tilfinningaupphlaup hefur í för með sér. En þó virðir skynsemin að sjálfsögðu mátt og áhrif tilfinninganna en mælir ekki með að þær verði hinn eini fararstjóri á nýju ári.

Nýtt ár vekur upp margar tilfinningar. Þá horfum við fram á veg og spyrjum í huga okkar hvernig okkur muni reiða af á hinu nýja ári. Við stöppum kjarki í okkur og ætlum svo sannarlega að taka öllu því sem að höndum ber með kjarki og skynsemi. Sumt er hægt að ráða við en annað ekki. Þá verðum við að taka því sem að höndum ber og vona það besta. Æðruleysið er þar góður bandamaður.

Í fangelsi krauma ýmsar tilfinningar. Þó eru þær oft sterkari og taumlausari en annars staðar vegna hinna sérstöku aðstæðna sem fangelsi býður upp á. Fangar skilja vel hvers vegna þeir eru í fangelsi og átta sig alla jafna á umhverfi þess. Engu að síður er fangelsið í hugum þeirra eins og þreytandi og drungaleg biðstöð á leið út í lífið. Það gerist margt á þessari biðstöð og leiðarkortið virðist stundum vera eins og tilfinningaflækja. Allt sem menn segja og gera er hlaðið tilfinningum hvort sem það snýst um einkamál þeirra, umræðu um samfélagsmál eða lífið í fangelsinu og hvernig það megi betur fara. Auðvitað er skynsemin líka með í för á þessari biðstöð en tilfinningarnar eru rúmfrekari en hún. En er okkur ekki oft uppsigað við skynsemina ef hún er ekki á okkar bandi?

Flestir fangar eru ungir menn. Sumir þeirra eru þó nokkuð reynslumiklir í ýmsum efnum þrátt fyrir ungan aldur og hafa gengið í gegnum mikið flóð tilfinninga á ævi sinni. Þeir hafa ekki alltaf ráðið við það eins og gefur að skilja. Aðrir hafa kannski lítt gefið gaum að tilfinningum sínum, ekki hlustað á rödd þeirra heldur bælt þær niður; gengið fram á völl í lífinu nánast eftir því hvernig viðraði í það og það sinnið. Uppskeran hefur líka verið í samræmi við það. Þeir koma aftur og aftur og sumum finnst það jafnvel vera örlög sín meðan aðrir strengja þess heit að fara aldrei aftur bak við lás og slá.
Og stundum rennur sú stund upp að menn láta aldrei aftur sjá sig í múrnum því þeir hafa náð að fóta sig. Þeir hafa beislað skynsemi sína og tilfinningar. Hamingjan bankaði upp á. Loksins!

Tilfinningar sem fara úr böndum og hegðun sem siglir í kjölfar þeirra hafa verið viðfangsefni ýmissa stofnana samfélagsins og þeim hefur stundum tekist vel upp í verki sínu en þó ekki ekki alltaf. Kannski ekki haft mannskap til þess, jafnvel ekki rétta mannskapinn og sá kannski ekki með réttu menntunina né reynsluna. Þar geta verið margar skýringar.

Fangelsi er staður þar sem mikilvægt er að skilningur ríki ásamt röð og reglu. Daglegt líf í fangelsi mótast af festu og ákveðni. Þar er líka skilning að finna, umhyggju og lipurð sem lög og reglur leyfa – reyndar oft fram yfir það.
Fangar skynja þetta enda þótt þær stundir komi að þeim finnist allt ómögulegt. Þeir skilja vel að fangaverðir eru á vissan hátt samstarfsmenn þeirra innan fangelsa; sjá til þess að allt fari vel fram enda þótt allt sé ekki jafnljúft. Fangaverðir lesa úr tilfinningum og beita skynsemi sinni þegar þeir ræða við fanga um mál sem þeir eru ósáttir við. Fanginn veit það enda þótt tilfinningarnar fari stundum hærra en skilningur og skynsemi.

Nýtt ár er því eins og önnur ný ár kjörið til að skoða hvernig tilfinningar okkar og skynsemi vinna saman. Skoða hvernig tilfinningar okkar þroskast – og reyna að temja þær og efla skynsemina í leiðinni.

Nýtt ár býður til samstarfs um þetta. Heilsum því fagnandi og göngum bjartsýn til móts við nýja árið og tökum því sem að höndum ber af æðruleysi og festu, skynsemi og yfirveguðum tilfinningum!

Engin tímamót eru eins tilfinningaþrungin og áramót. Þá horfa menn til þess tíma sem er liðinn og sömuleiðis til þess sem kemur. Minnast alls þess sem á daga þeirra hefur drifið og margir strengja þess heit að taka á sínum stóra og verða betri menn. Enginn tími er eins heppilegur til þess að móta nýja stefnu og þessi tímamót þegar ár mætir ári.

Margur þekkir hins vegar sjálfan sig af því að hafa haft góð áform sem hafa síðan gleymst furðu fljótt. En áramótin eru líka sá tími sem minnir okkur á áform sem við stóðum ekki við. Þess heldur verða þau hvatning til að standa nú við það sem áformað var.

Sá sem er í fangelsi horfir til þess tíma ársins sem liðinn er innan veggja múrsins. Þar eru margir persónulegir sigrar sem ekki fara hátt sem og ósigrar. Minnst er erfiðra stunda og jafnvel þeirra sem virtust vera vonlausar. En það er líka ljós í öðrum stundum sem reynast gott veganesti þegar horft er fram á við á nýju ári. Kannski hefur vinátta skapast á milli manna, órjúfanleg vinátta sem ekkert fær rofið. Eða menn hafa séð nýjar og góðar hliðar á samföngum sínum og starfsmönnum – hliðar sem þeir hugsa með sér að taka til fyrirmyndar. Allt gerist þetta í hugskoti fangans og þar sem hann er frjáls maður.

Um áramótin horfir fanginn einmitt inn í hugskot sitt. Skoðar það í krók og kring. Sér það sem er gott og það sem er miður gott. Hann hefur tækifæri til að sópa og prýða hugskot sitt og bjóða nýja árið velkomið.

Fangi nokkur vaknaði á nýjársdagsmorgni. Hann leit um klefa sinn og allt var þar eins og þá hann lagðist til svefns um kvöldið. Bækur á borði og tölva. Lítil jólatré prýtt ljósum. Sælgæti í skál og nokkur jólakort. Og jólagjafirnar voru þarna líka á borðinu. En eitt var það sem hann sá að hann þyrfti að henda og fá nýtt. Það var dagatal. Gamla dagatalið hafði hann fengið hjá vini sínum. Við hvern mánuð voru myndir af fólki í Afríku. Það fólk bjó við allt önnur kjör en hann þó í fangelsi væri. Líf þess virtist mótast af striti við einföldustu störf. Það var til dæmis þó nokkurt mál að fá vatn í tesopann því löng leið var í brunn þorpsins. Sjálfur þurfti fanginn ekki annað en að skreppa fram í eldhús og hita sér vatn í könnu. Og akuryrkjan var vandasöm og nákvæmnisvinna. Allt þurfti að gerast á réttum tíma svo að akurinn gæfi af sér korn. Þó var það aldrei öruggt að uppskeran næðist því hvort tveggja veður og skordýr gátu á einni nóttu hrifsað uppskeruna. Fanginn þurfti ekki annað en að fara fram í eldhús og hella hveiti í skál og gera við það sem honum datt í hug í hvert skipti: baka pönnukökur eða pizzu. En fólkið á dagatalinu sem nú var á enda runnið var brosandi í striti sínu og við sín fábrotnu lífsskilyrði. Og börnin gengu með hinum fullorðnu til vinnu eins og ekkert væri. Þar voru allir eitt í miðri lífsbaráttunni.

Og nú var dagatalið með Afríkufólkinu lagt til hliðar. Fanganum fannst að þetta dagatal hafa kennt honum heilmikið. Það hafði líka sýnt líf hans í öðru ljósi. Allt sem hann hafði þó í fangelsi væri var þessu fólki meira og minna framandi. En þó brosti það og virtist hamingjusamt. Hann spurði sjálfan sig hvort hann gæti tekið það sér til fyrirmyndar í sínu fábrotna umhverfi sem fangelsið var þegar miðað var við hið frjálsa samfélag utan þess norður á hjara veraldar. Jú, hann stóð upp og fletti dagatalinu í gegn og minnist margra mynda sem hann hafði lengi horft á þegar hver mánuður var að líða.

Hann ætlaði að brosa. Brosa í þessari lokuðu veröld fangelsisins og þess fullviss að þá myndi honum líða betur. Brosið getur dimmu í dagsljós breytt, einhvern tímann hafði hann heyrt það. Og hvað var auðveldara en að brosa þegar hann bjó þrátt fyrir allt við þessar aðstæður um stundarsakir.

Átti hann að fá sér nýtt dagatal? Með myndum að bílum og alls konar tryllitækjum? Eða fögrum konum? Myndi það létta lund hans næsta ár í fangavistinni. Það vantaði ekki að hann hefði áhuga á glæsibílum og fögrum konum. Eða þá dagatal af fjöllum sem hann hafði alltaf haft mikið dálæti á? Fjallið hrífur. Það er áskorun um að ná á efsta tind og anda að sér fersku lofti og frelsinu. Horfa yfir dali og engi. Hvað var betra en að standa efst á fjallstindi eftir að hafa klifið brattann?

Nei, hann ákvað að verða sér úti um nýtt dagatal af Afríkufólkinu sem gæti kennt honum svo margt.

Fábreytnin getur nefnilega verið góður kennari og vitur.

Maðurinn er stórkostleg lífvera sem ofinn eru úr tilfinningum sem stjórna lífi hans í smáu sem stóru. Tilfinningar fylgja okkur frá fyrstu tíð og við lærum að þekkja þær og okkur er kennt að stýra þeim að því marki sem það er hægt. Tilfinningar sem bærast í brjóstum okkar breytast og þroskast með æviárum okkar – sumar jafnvel blómgast sí og æ meðan aðrar dofna. Garður tilfinninganna er fjölskrúðugur og hann verður að rækta svo fegurstu tilfinningar mannsins fái að njóta sín. Stundum verður að reita upp tilfinningar sem kalla má illgresi því þær kæfa aðrar og taka frá öðrum það sem nauðsynlegt er.

Reiðitilfinninguna þekkja allir og hafa misgóða stjórn á henni sem og kannski öðrum tilfinningum. Hún er sú tilfinning sem er mest sýnileg allt frá blautu barnsbeini. Barnið orgar af reiði og skynsemin virðist víðs fjarri að mati hinna fullorðnu sem átta sig ekki á því hvað það er sem vakið hefur reiði þess. Liggur beinast við að tilfinning óheftrar sjálfelsku ryðjist fram úr sálarfylgsnum barnsins í búningi reiðinnar því fátt er sjálfhverfara en barn sem á eftir að læra að það eru fleiri í heiminum en það. Þó er sjálfselskan nauðsynleg að vissu marki því hún hefur stundum bjargað lífi.

Margt getur sem sé vakið reiði í manneskjunni hvort heldur hún er barn eða fullorðin. Oftast er það þó vissa eða grunur um að vera beittur óréttlæti sem kveikir reiðineistann og þannig verður reiðin varðmaður réttlætisins. Og þar með nauðsynleg. Réttláta reiði kannast allir við og telja hana mikinn kost.

Reiðin getur líka verið ranglát og átt rót sína í misskilningi og yfirgangi. Hún getur verið hluti af líkamlegu sem andlegu ofbeldi. Sá reiðigjarni getur stjórnað umhverfi sínum með fólskulegri reiði og lætur finna fyrir því að fari ekki allt eftir vilja hans þá sé reiði hans að mæta. Reiðina er nefnilega hægt að temja til að kúga aðra.

Flestir menn hafa stjórn á reiði sinni. Þeir þekkja hana og vita hvenær hún rís upp til andmæla. Reiðinni er í hóf stillt og henni er beitt til þess að það sem er rétt og gott nái fram að ganga.

Stundum er talað um hinn reiða unga mann. Hann er reiður vegna þess að honum svíður ranglæti heimsins og krefst þess að réttlætið nái fram sem fyrst. Bylting er ekki fjarri huga hans og margur ungur reiður maðurinn hefur hrundið byltingu af stað annað hvort í sínu eigin sálarlífi eða annarra. Sumir hafa jafnvel náð að hrífa heiminn með sér til góðs – en þó ekki ætíð.

Í fangelsi reiðast menn stundum. Frelsissvipting stangast á við sterka frelsisþrá mannsins. Þessi frelsisþrá liggur sennilega djúpt í eðli mannsins og kemur fram á öllum æviskeiðum hans. Fangelsið þrengir að frelsi mannsins með lögum sem samfélagið hefur komið sér saman um að skuli ná til þeirra er ganga gegn gildum þess og frelsi annarra manna, lífi og limum, einkahag og eignaréttindum. Reiðin vaknar stundum í huga fangans vegna þess að honum finnst frelsisskerðingin hafa náð harðara taki á honum en hann bjóst við – taldi sig geta þraukað án þess að reiðin tæki að krauma í huga hans. En svo fer hún að kræla á sér, reiðin, og þrýstist upp á yfirborðið og kallar fram viðbrögð. Frelsisþráin er enn lifandi – sem betur fer – hann finnur á sjálfum sér að svo er enda þótt fangelsisveggir umlyki hana.

Reiði hans getur beinst að honum sjálfum, mistökum hans og fíflsku. Eða aðstæðum sem hann bjó sér ekki sjálfur heldur lífið. Aðstæður sem mótuðu hugsun hans og hegðun sem gáfu honum ekki alveg nógu gott veganesti út í lífið þegar út í það var komið. Hann finnur hve rýrt veganestið var og reiðin sýður í honum og honum finnst hann ekki hafa sömu tækifæri og aðrir. Kannski er hann ráðvilltur en þá er logandi reiðin ekki góður leiðsögumaður heldur ætti að grafast fyrir um rót reiðinnar og finna sátt: Af hverju er ég reiður og hvernig get ég lagt reiðina til hliðar og verið sáttur?

Oftast er það ekki flókið mál að finna ástæður fyrir reiðinni – þær geta verið ósköp hversdagslegar og stundum orðið hlægilegar þegar frá líður. En þær geta líka verið margslungnar og legið djúpt í huga og atferli hins reiða manns. Enginn þekkir huga annars betur en hann sjálfur. Hugurinn er völundarhús sem við hleypum ekki öðrum inn í nema að vel athuguðu máli – og við teljum okkur þekkja alla afkima þess, leið til inngöngu og útgöngu. En stundum erum við týnd í völundarhúsi hugans og hlaupum fram og aftur með örvæntingarfullum reiðisvip. Þá er gott að spyrja og óska leiðsagnar. Það hjálpar oft en þó ekki alltaf. En það sefar alltaf reiðina.

Gyðinglegur meistari sem uppi var á fjórðu öld e. Kr. sagði litla sögu sem hefur orðið mörgum umhugsunarefni. Hún hljóðar svo: „Gerum ráð fyrir því að mús nokkur færi inn í herbergi og hefði brauðmola í kjaftinum. (Og það skal tekið fram að áður var búið að þaulleita í herberginu bæði að mús og brauði.) Stuttu síðar kæmi mús út úr herberginu og með brauðmola í kjaftinum. Getum við gengið út frá því að þetta sé sama músin og fór inn – já og sami brauðmolinn? Eða er þetta kannski önnur mús?“ Og enn hélt hinn gyðinglegi meistari áfram: „Gerum nú ráð fyrir því að svarið við þessari fyrri spurningu minni sé það að engin ástæða sé til að telja að um aðra mús sé að ræða. En hvað nú ef hvít mús færi inn í herbergið með brauðmola í kjaftinum og svört kæmi svo út með brauðmola í kjaftinum? Verðum við að ganga út frá því að um sé að ræða annan brauðmola eða ályktun við kannski svo að það sé sami brauðmolinn sem fyrsta músin kastaði frá sér og hin tók?“ Meistarinn var íbygginn á svip og hélt áfram: „Kannski segið þið sem svo: ‘Mýs taka ekki fæði frá hver annarri.’ Nú ef svo er, hvað þá ef mús færi inn í herbergið með brauðmola i kjaftinum og út kæmi hreysiköttur með brauðmola í kjafti sínum? Eigum við að álykta sem svo að hreysikötturinn hafi tekið brauðmolann frá músinni, eða gæti það verið annar brauðmoli því kötturinn væri með músina sjálfa í kjaftinum? Gerum nú ráð fyrir því að kötturinn hefði nú hvort tveggja músina og brauðmolann í kjaftinum. Væri ekki augljóst að ef um sama brauðmola væri að ræða þá væri kötturinn með músina í kjaftinum og brauðmolinn væri þó enn í kjafti músarinnar? Eða missti kannski músin brauðmolann úr kjafti sínum af hræðslu við köttinn sem læsti klónum fyrst í músina og síðan í brauðmolann?“ Ekkert segir af lausn á þraut hins gyðinglega meistara.

Við stöndum andspænis alls konar þrautum í lífinu. Sumar leysum við auðveldlega og skilum lausninni hreykin á svip. Aðrar glímum við lengi við svo kaldur svitinn bogar af okkur. Lausnin kemur kannski skyndilega eða hægt og bítandi og við verðum nokkuð roggin með okkur eftir djúpar pælingar. En svo eru þær þrautir sem við fáum engan botn í sama hvað við streitumst mikið við að leysa. Aftur og aftur komum við að þeim en lausnin lætur alltaf á sér standa. Hvorki rökhugsun né innsæi dugar til að koma auga á lausnina. Og stundum verðum við önug og pirruð út í okkur sjálf og sjálfsálit okkar lækkar ískyggilega mikið.

Í einu spekirita Gamla testamentisins (en Gyðingar voru miklir spekingar – og eru margir hverjir enn!) má lesa þetta: „Ég virti fyrir mér þá þraut sem Guð hefur fengið mönnunum að þreyta sig á. Allt hefur hann gert hagfellt á sínum tíma, jafnvel eilífðina hefur hann lagt í brjóst þeirra en maðurinn fær ekki skilið að fullu það verk sem Guð vinnur. Ég sá að ekkert hugnast þeim betur en að vera glaðir og njóta lífsins meðan það endist. En að matast, drekka og gleðjast af öllu erfiði sínu, einnig það er Guðs gjöf. Ég komst að raun um að allt sem Guð gerir stendur að eilífu, við það er engu að bæta og af því verður ekkert tekið. Guð hefur hagað því svo til þess að menn virtu hann.“ (Prédikarinn 3.10-14).

Lífið er í huga marga þraut eða gáta. Og menn á öllum öldum hafa glímt við þessa þraut og reynt að finna svar við henni. Lausnirnar hafa verið margar og koma fram í heimspeki, trúarbrögðum og stjórnmálum. Koma fram í sögum og söngvum, í lífi fólks og skoðunum. Lausnirnar eru ýmist afdráttarlausar eða fljótandi og loftkenndar. Allt eru það þó einhvers konar lausnir.

Lausnir trúarinnar á þrautinni eru ævafornar en þó í fullu gildi. Allt sem Guð gerir stendur að eilífu og maðurinn á að njóta þess sem gott er. Maðurinn skilur ekki Guð og mun aldrei skilja hann til fullnustu vegna þess einfaldlega að hann er höfundur lífsins og stendur manninum miklu framar í öllu. Kristin trú segir okkur að Guð hafi birst heiminum í Jesú frá Nasaret, Jesú Kristi.

Líf meistarans frá Nasaret hefur orðið mönnum umhugsunarefni eins og sagan hér að framan en þó með öðrum hætti. Orð hans hafa mótað hugsun og samfélag á öllum öldum. Kærleikur hans er þar efstur á blaði og hann hefur líka orðið mönnum þraut og þeir ekki skilið hann né heldur iðkað hann með þeim hætti sem vera ber. Þannig er maðurinn.

Í heiminum nýtur maðurinn alls þess sem Guð gefur hverja stund. Skyldi mönnunum finnast það vera þraut til að glíma við eða þakka fyrir?

Hver maður geymir sögu sjálfs sín og annarra. Hann þarf ekki annað en að skoða myndir úr fjölskyldu sinni til að sjá söguna. Þar sér hann kannski mynd af langafa sínum og langömmu sem hann aldrei sá. Mynd sem sýnir langafa við gamlan bíl eða þar sem hann er úti á engi að slá með orfi og ljá. Og langamman situr kannski við rokk eða í laut á þjóðhátíð á Þingvöllum 1974. En þó eru þau þarna á mynd og segja sögu. Sjálfur er hann á ýmsum myndum við alls konar aðstæður. Mynd frá því hann var barn á aldri, gömul skólamynd, mynd sem tekin var til að setja í ökuskírteini. Þannig mætti lengi telja. Myndir geyma sögu og hver og einn á urmul af myndum og ekki síst nú á dögum þegar þær eru komnar í stafrænt form og eru reyndar síður framkallaðar og settar í venjuleg albúm.

Hugur okkar geymir marga þætti þessarar sögu. Okkar eigin upplifanir á því sem gerðist, túlkun okkar og skilning. Við getum horft á sögu okkar af mikilli yfirvegun og horft í djúp hennar og verið sátt. En við getum líka gefið okkur á vald lífslyginni, fegrað hlut okkar í slæmum aðstæðum og misskilið af ásettu ráði. Ekkert af þessu þarf þó að vera nákvæmlega eins og aðrir hvort heldur nákomnir okkur eða fjarlægir skilja og skynja atburðarás lífs okkar. En það breytir ekki skilningi okkar á því hvernig við lítum á persónulega sögu okkar.

Saga okkar geymir reynslu okkar sem er bæði ljúf og sár. Þannig er saga allra manna því enginn svífur á rósrauðu skýi gegnum lífið. Skin og skúrir skiptast á. Stundum er líka sagt að saga hvers manns geymi einhvers staðar harmleik og á öðrum stað gleðileik. Og við erum sem leikarar á lífsins sviði eða eins og sá gamli góði Shakepeare lét söguhetju sína Makbeð segja þá hann frétti lát konu sinnar:

Sljór farandskuggi er lífið, leikari
sem fremur kæki sína á fjölunum um stund
og þegir uppfrá því, stutt lygasaga
þulin af vitfirringi, haldlaust geip,
óráð sem merkir ekkert. (Makbeð 5.517-28).

Nokkuð þunglyndisleg orð svo ekki sé meira sagt enda var Makbeð í kröppum dansi um völd og auð. Engu að síður kemur fram hjá honum viðhorf til lífsins sem er fyllt tómhyggju og tilgangsleysi. Það viðhorf hefur býsna oft skotið upp kolli hjá mörgum manninum sem leikið hefur á lífsins sviði. En aðrir hafa ekki gefið sig svo afdráttarlaust á vald svartsýninnar heldur verið fullir bjartsýni og gleði yfir þessum leik lífsins og þrátt fyrir kaldar skuggahliðar þess.

Menn segja sögu sína með lífi sínu og öllu því sem þeir taka sér fyrir hendur. Nær allir eru nokkuð sjálfráða um hvað þeir bjástra við í lífinu; skipuleggja það sjálfir og hafa þá í huga allmótaðar hugmyndir um framtíð sína og þeirra sem þeir bindast trúnaðar- og ástúðarböndum. Sumir stíga út fyrir hinn hefðbundna ramma en ná engu að síður að lifa farsælu lífi. Aðrir kunna ekki fótum sínum forráð og falla í misdjúpar gjótur lífsins og lemstrast á sál og líkama.

Ein gjóta mannlífsins er fangelsi. Þar verður til sérstakur kafli í lífi hvers og eins sem þangað fer. Til eru sögur manna frá dvöl þeirra í fangelsum. Það eru oft harla litríkar sögur og ólga af baráttu og frelsisþrá, lausn úr fjötrum og þá ekki bara fangelsisins heldur og þess lífs sem hefur hrundið þeim jafnvel hvað eftir annað ofan í þessa gjótu mannlífsins.

En allir eiga það sammerkt að þeir segja lífssögu sína og skrifa hana án tillits til þess hvaða leið þeir fara í lífsgöngunni.
Sannleikurinn í lífi okkar getur átt ýmsar hliðar. Hver maður hefur sitt sjónarhorn og þegar á það reynir kemur stundum margt forvitnilegt í ljós. Það sem þú hélst að væri sannleikur telur annar vera lygi eða misskilning. Túlkun hans og skilningur er annar en þinn. Það er haft eftir Napóleon Bónaparte að mannkynssagan væri samsafn viðurkenndra lyga. Eflaust teljum við ekki sögu okkar vera samsafn slíkrar lyga. En enginn er svo grænn í gegn að hann telji lygina ekki hafa skilið eftir sig einhver spor í lífi hans. Það er merki um sálarþroska að geta viðurkennt að hvort tveggja sannleikur og lygi taka annað slagið dansspor í lífi hvers og eins.

Í réttarhöldum fyrir margt löngu sagðist sakborningurinn, Jesús, vera kominn í heiminn til að bera sannleikanum vitni. Hinn jarðneski valdsmaður, spurði á móti hvað sannleikur væri. Hann skildi ekki sannleika himinsins sem frelsar manninn frá lyginni.

Það eru til mörg spakmæli um þögnina en þó eru þau sennilega fleiri sem geyma eitthvað spaklegt um orðin sem koma af munni okkar mannanna. Auðvitað er maðurinn sú vera sem hefur búið hugsun sína í búning orða svo aðrir skilji hana. Orð tendra gleði, þau vekja reiði, þau eru dýr og þau geta verið hörð. Orð geta vakið hatur og stríð, kveikt heitar ástríður og kærleika.

Orð verða aldrei úrelt. Nútíminn sem önnur skeið mannkynssögunnar krefst orða og þau fljóta um allt samfélagið. Þau smjúga inn um eyru okkar og við komumst oft ekki undan þeim. Fanga augu okkar og jafnvel þótt við lokum þeim dansa orðin í huga okkar. Orðin eru eins og óvígur her sem sækir að okkur úr öllum áttum. Við elskum þau og við hötum þau, segja sumir.

Í klaustri einu var letrað á vegg í borðsalnum: „Talaðu ekki nema þú getir bætt gæði þagnarinnar.“

Þögnin er gæði. Í þögninni taka orðin sér hvíld. Stundum er það langþráð hvíld. Þögnin er nauðsynleg hverjum manni í lífsins ólgusjó. Og mundu að það sem þú segir ekki getur enginn haft eftir þér. Það er einn af mörgum kostum þagnarinnar.

Þú nemur staðar í þögninni. Hún umlykur þig og fær þig til að hugsa með öðrum hætti og sérstaklega ef þú ert einn með sjálfum þér. Og hún talar jafnvel til þín án orða – hún getur verið sem heit tilfinning eða köld.

Stundum eru menn hræddir við þögnina. Þá hlaupa menn til og fylla þögnina af ónytjuorðum eða vandræðagangi. Sumum finnst eins og þeir missi tak á aðstæðum um leið og þögnin leggst yfir. Kunn er sagan af því þá ágætir menn sátu að spjalli drjúga stund og kom svo að þeir höfðu fátt um að spjalla. Þá lagðist þögnin yfir. Einn mannanna sagði að þegar þögn slægi á menn í svona góðum félagsskap þá flygi engill hjá. Þeim fannst þetta viturlega mælt og aftur rann mælgin á þá um stund. En aftur kom þögn. Og þá sagði einn þeirra að þar færi annar engill. Þetta gerðist nokkrum sinnum. Þá varð einum að orði í eitt skiptið: „Óskaplegt ráp er þetta á þessum englum!“

Margt getur gerst í þögninni og auðvitað geta margir verið þar á ferð: fólk og minningar. En okkar er að læra að þekkja tilfinningalífið og takast á við það af skynsemi og hógværð. Þannig náum við betri stjórn á sjálfum okkur og eru það góðir mannkostir.

Móðir Teresa talaði um að Guð væri vinur þagnarinnar. Tré, blóm, gras vaxa í þögn, sagði hún. Já, stjörnurnar, tunglið og sólin, hreyfast í þögn. Þetta eru orð að sönnu. Margt í náttúrunni hvílir í þögn. Fjöllin sem við sjáum eru mikilúðleg í þögn sinni. Vötnin sitja djúpt og þögn hvílir yfir þeim. Og hvað er þögulla en kyrr vetrarmorgunn á Íslandi? En í öllu býr líf, hvort heldur í djúpu vatni eða hátt uppi í fjalli. Líf í þögn.
Í þögninni finna menn oft hve lífið er dulúðugt og stórkostlegt. Finna sinn eigin æðaslátt, finna að þeir eru lifandi, af holdi og blóði, finna að þeir eru í heiminum og þar er margt sem þeir ráða litlu um enda þótt þeir hafi vit og skynsemi. Og trú.

Trú vaknar oft í þögninni þegar menn horfa á listaverk sköpunarinnar og sjá að líf þeirra er örlítill hluti af einu pensilfari listamannsins. Ef þetta litla pensilfar með sínum lit væri ekki þar þá væri myndin önnur. Öll erum við litir í þessu verki sem er lifandi og vekur ótal spurningar í huga okkar. Við horfum á það í djúpri þögn og lotningu. Ekkert orð nær að grípa það heldur aðeins kraumandi tilfinningar okkar sem eru þó umluktar þögn.

Hlustum á þögnina í og hjá sjálfum okkur!

Í fangelsi er oft margt skrafað og glymjandinn getur orðið nokkur. Menn hafa frá mörgu að segja og sumir eru eins og gengur málgefnari en aðrir. Aðrir segja fátt í nýjum aðstæðum og ókunnum. Glíma við sjálfa sig í vist með öðrum mönnum sem þeir hafa ekki valið sér að félögum. En þannig er fangelsi – ákveðin nauð.

Þögn er stundum nauðsynleg í fangelsi. Í þögninni hugsar hver maður sitt, skoðar líf sitt og hvað betur hefði mátt fara. Þögnin leiðir fram í huga mannsins allt það dýrmæta sem hann á, fjölskyldu og vini. Líf og starf. En hún getur líka afhjúpað hégóma og eigingirni mannsins. Hún getur sett okkur upp við vegg og sýnt hverjir við erum – og þá er ekkert dregið undan. Það getur verið þungbært að eiga við þögnina í sjáfum sér en eitt er víst hún gefur manninum tækifæri til að hefja sig upp og horfa fram á við með bjartsýnum augum og vongóðum. Munum að framtíðin bíður eftir okkur – í þögn!

Vald og vegir þess

Hver einstaklingur býr yfir ákveðnu valdi. Valdið er þó takmarkað af annars konar valdi sem er uppeldi, siðferði og lög. Vald á sér alltaf einhvers staðar upphaf.

Einstaklingurinn lýtur valdi strax í uppeldinu og hann lærir yfirleitt að virða það vald. Það eru uppalendur sem hafa valdið í sínum höndum og beita því af misjafnri skynsemi. Siðferði hverrar þjóðar er líka vald sem flestir virða og það getur átt rót sína í trúarbrögðum eða mannlífsspeki. Hið sama er að segja um vald sem lög endurspegla en einhverjum hefur þá verið fengið það hlutverk í hendur að setja saman lögin. Það geta verið einstaklingar eða lýðræðissamkundur þjóðanna.

Öllu valdi er ætlað að hafa taumhald á einhverju. Augljósast er það í lögum og reglum. Valdið dregur mörk á milli þess sem er leyfilegt og þess sem er óleyfilegt. Þegar menn virða ekki vald laga og reglna kemur til kasta dómsvaldsins. Slíku skipulögðu valdi er ætlað að koma í veg fyrir að valdi sé misbeitt. Þó hefur á öllum tímum skotið upp lögum sem eru valdbeiting í sjálfu sér og lagavaldið þá misnotað af þeim er setja lög.

Stundum er sagt að ásókn í vald sé hverjum manni í blóð borin. Valdið gefur mönnum betri vígstöðu á vettvangi hversdagsins og fyllir margan af sjálfsáliti. Sá sem valdið hefur fær sitt fram. En allir þeir sem sölsað hafa undir sig vald af einhverju tagi hafa líka sína meðreiðarsveina sem fá mola af borði valdsherrans. Kínverskt spakmæli segir að nábýli við þann er völdin hefur sé líkast því að sofa hjá tígrisdýri. Meðreiðarsveinninn veit ekki á hverju hann á von og getur verið grunaður um valdabrölt af minnsta tilefni. Það sannar sagan reyndar og margur meðreiðarsveinninn hefur notað fyrsta tækifæri sem gefst til að hrekja valdsherrann af valdastóli. Hreiðrar síðan sjálfur um sig í valdastóli eins og tígrisdýr – treystir engum enda reyndist hann sjálfur ekki traustsins verður.

Valdið getur birst í orðum og athöfnum. Á vettvangi dagsins getur hver maður beitt valdi og þjónað þannig sjálfselskufullri lund sinni. Ýmist grípa menn til meiðandi orða eða beita líkamlegu afli. Sá sem verður fórnarlamb valds annars, ofbeldis, getur í sumum tilvikum tekið á móti og öðrum ekki. Oft liggur hann illa særður í valnum eða reiðin kraumar í honum eftir að ill orð og særandi hafa fallið í hans garð. Kannski hyggur hann á hefndir en hefnd er ákveðin tegund valdbeitingar.

Menn hafa reynt að draga úr hættum valdsins með því að girða það af með lýðræði. Stundum hefur það tekist vel og stundum miður. Lýðræði er vald fólksins og skilningurinn sá að allt vald sé frá lýðnum komið. Enginn á valdið og enginn beitir því nema í umboði fólksins.

Fangelsi er staður sem endurspeglar vald. Þeir sem eru bak við lás og slá hafa komist í kynni við vald sem hefur svipt þá tímabundið frelsinu. Fangar finna fyrir þessu valdi á hverjum degi þar sem líf þeirra er skorðað af á ýmsa lund. Þetta vald leitast þeir við að virða enda þótt þeir hafi á stundum sitthvað að athuga við hvernig því er framfylgt. Svo er ætíð þegar menn búa við eitthvert vald sem stýrir lífi þeirra. Frelsið stendur andspænis valdinu og leitar að meira svigrúmi. Það er eðli frelsisins.

Fangar standa á hverjum degi andspænis fulltrúum valdsins. Fangaverðir gegna mikilvægum störfum sem þessir valdsfulltrúar og verða að átta sig á að starfsvettvangur þeirra er viðkvæmur og kröfuharður. Það þarf þroskaða dómgreind til að umgangast þau sem svipt eru frelsinu, koma fram við þau af virðingu og umhyggju. Stundum koma þau tilvik upp að valdi er beitt til að halda uppi aga. Þegar valdið beitir valdi þurfa skýr rök að liggja fyrir og í fyrirrúmi verður að vera yfirvegun og rökfesta. Beiting valds í fangelsi getur verið álitamál og varhugaverð.

Í fangelsi kemur það líka fyrir að fangar beita aðra valdi. Þeir geta beitt fangaverði valdi og sömuleiðis samfanga sína. Fangar sem verða fyrir valdbeitingu samfanga sinna eiga oft í fá skjól að venda. Þögn getur umlukið valdbeitingu, afskiptaleysi eða sinnuleysi. Staðfastir fangar að dómgreind og skynsemi geta reynst samföngum sínum mikil hjálparhella. Enginn fangi hefur dómsvald yfir öðrum fanga. Þetta verða fangar að hafa hugfast og gera fangavistina sem bærilegasta fyrir alla. Í fangelsi eiga fangar að sitja við sama borð og hafa samstöðu til góðra verka að leiðarljósi. Það hefur ætíð reynst þeim best.

Margur þarf að taka sér skóflu í hönd og moka snjó svo hægt sé að komast leiðar sinnar. Skaflarnir eru misþykkir og misháir en allir þurfa þeir að víkja svo hægt sé að komast um. Þegar búið er að brjóta sér leið í gegnum einn skafl getur annar tekið við og svo koll af kolli. Og jafnvel þótt búið sé að ryðja sér leið og áfangastað náð getur svo farið að skafið sé i leiðina þegar kvöld er komið og nýr fagurhvítur skafl sé sestur þar sem áður hafði verið mokað af mikilli elju. Þá þarf aftur að grípa til skóflunnar. Þetta getur gengið með þessum hætti dag eftir dag þegar snjókoman lætur engan bilbug á sér finna. Vetur konungur minnir hressilega á sig og hefur ekki yfirgefið þegna sína.

Sumir fyllast fljótt ólund yfir snjómokstrinum og kvarta jafnvel hástöfum yfir tíðarfarinu. Skrifa meira að segja í blöð og kveina undan slökum mokstri hins opinbera og vildu helst hafa götur og stéttar sjálfskafandi. Hafa gleymt því á hvaða breiddargráðu þeir búa enda kannski ekki nema von þar sem tíðarfar undanfarandi ára hefur verið víðast hvar verið afar gott og snjórinn nánast komið aðeins í kurteisisheimsókn. Kvatt skjótt og horfið á braut. Sumum fannst meira að segja að þeir færu farnir að búa í útlöndum þar sem þeir helst vilja vera eða hafa þau ókunnu lönd í túnfætinum.

En nú er önnur tíð.

Ófærð á vegum, gangstéttum og við hús, er eins og önnur fyrirstaða í lífinu. Eitthvað þarf að gera til þess að geta farið um. Fáir geta beðið þess að sól hækki á lofti og veður verði mild og blíð. Flestir þurfa að taka til sinna ráð, búa sig vel og arka út í veður og vind. Ryðja sér braut og þá ýmist einir saman eða í félagi við aðra. Stundum er aðeins eitt ráð og það er að bíða þess að veður gangi niður. Öll él birtir upp um síðir. Þá verða menn að hafa biðlund, kunna að bíða og fara sér ekki að voða í biðinni.

Skaflar lífsins geta verið æði margir. Og þeir setjast skyndilega að okkur á einni nóttu og við getum fátt gert. Sumir þeirra eru svo háir og þykkir að ekki verður við þá ráðið í einu vetfangi. Aðrir eru eins og lausamjöllin sem við sökkvum í og sjáum svo ekki handa okkar skil. Enn aðrir eru auðveldir viðfangs og birtast okkur jafnvel sem áskorun. Glaðir í bragði halda menn út vel búnir og blása ekki úr nös við moksturinn.

Margur maðurinn horfir á skafla síns eigin lífs og það andar köldu frá þeim. Sumir skaflarnir eru jafnvel gamlir og ekkert hefur náð að þíða þá né heldur hefur skófla verið lögð í þá frá því að þeir hlóðust upp. Þeir eru þarna. Eins og jökull – og sumir þeirra eins og skriðjöklar sem skríða löturhægt niður á við, óhreinir og illilegir. Nánast ófærir og örugglega viðsjárverðir. Þeir tala sínu máli en um leið og þeir minna á sig er reynt að horfa fram hjá þeim eða eyrum lokað. Augum lokað vegna þess að þeir eru óþægilegir. Skaflarnir geta verið hlaðnir upp af óuppgerðum málum í fjölskyldum, einkalífi og tilfallandi samskiptum við annað fólk. Hlaðnir upp af sjálfselsku og hirðuleysi. Hroka og yfirgangi. Fíkn, hvaða nafni sem hún nefnist. Þeir eru þarna og fara ekki af sjálfu sér. Og jafnvel þótt vorið komi hlaupandi með boð um að sumarið sé handan við hornið þá eru freðnir skaflar sálarinnar á sínum stað. Ekkert sumar getur brætt þá ef sá sem hlóð þá upp rumskar ekki og breytir lífsaðstæðum sínum; vill brjóta af sér harðfenni sálarinnar og rétta út hlýja hönd til samferðamanna sinna.

Hvað er hægt að gera til komast í gegnum þessa skafla? Kalla í vegagerð sálarinnar og láta hana ræsa hefla sína og snjóblásara?

Nei, hér er hver sjálfum sér næstur. Hver og einn verður að taka sér skóflu í hönd og hefjast handa. Horfast í augu við skaflinn sem dróst að lífi hans, lokaði hann inni bak við þykkan snjóvegg. En auðvitað hrekur hann ekki þann á brott sem kemur með sína skóflu og vill leggja hönd að verki. Eða hvað? Kannski er hjálpfús hönd sem kemur úr óvæntri átt eins og bjartur vonargeisli á vetri. Sá geisli boðar kannski að von sé á fleiri slíkum. Þegar einhver sér að þú af sjálfum þér eða sjálfri þér, hefst handa um að ryðja þér farsæla leið í lífinu, þá verður sá hinn sami fús til verka og vill leggja þér lið. Vill að kaldur skaflinn sem lokar þig frá lífinu hverfi sem fyrst og þú getir gengið til móts við daginn í dag. Þennan dag sem getur orðið upphaf að nýju lífi þar sem unnið verður á öllum þeim sköflum sem settust að lífi þínu og ollu þér hugarangri.

En sérðu skaflinn? Og hvar er skóflan?