Það eru til mörg spakmæli um þögnina en þó eru þau sennilega fleiri sem geyma eitthvað spaklegt um orðin sem koma af munni okkar mannanna. Auðvitað er maðurinn sú vera sem hefur búið hugsun sína í búning orða svo aðrir skilji hana. Orð tendra gleði, þau vekja reiði, þau eru dýr og þau geta verið hörð. Orð geta vakið hatur og stríð, kveikt heitar ástríður og kærleika.

Orð verða aldrei úrelt. Nútíminn sem önnur skeið mannkynssögunnar krefst orða og þau fljóta um allt samfélagið. Þau smjúga inn um eyru okkar og við komumst oft ekki undan þeim. Fanga augu okkar og jafnvel þótt við lokum þeim dansa orðin í huga okkar. Orðin eru eins og óvígur her sem sækir að okkur úr öllum áttum. Við elskum þau og við hötum þau, segja sumir.

Í klaustri einu var letrað á vegg í borðsalnum: „Talaðu ekki nema þú getir bætt gæði þagnarinnar.“

Þögnin er gæði. Í þögninni taka orðin sér hvíld. Stundum er það langþráð hvíld. Þögnin er nauðsynleg hverjum manni í lífsins ólgusjó. Og mundu að það sem þú segir ekki getur enginn haft eftir þér. Það er einn af mörgum kostum þagnarinnar.

Þú nemur staðar í þögninni. Hún umlykur þig og fær þig til að hugsa með öðrum hætti og sérstaklega ef þú ert einn með sjálfum þér. Og hún talar jafnvel til þín án orða – hún getur verið sem heit tilfinning eða köld.

Stundum eru menn hræddir við þögnina. Þá hlaupa menn til og fylla þögnina af ónytjuorðum eða vandræðagangi. Sumum finnst eins og þeir missi tak á aðstæðum um leið og þögnin leggst yfir. Kunn er sagan af því þá ágætir menn sátu að spjalli drjúga stund og kom svo að þeir höfðu fátt um að spjalla. Þá lagðist þögnin yfir. Einn mannanna sagði að þegar þögn slægi á menn í svona góðum félagsskap þá flygi engill hjá. Þeim fannst þetta viturlega mælt og aftur rann mælgin á þá um stund. En aftur kom þögn. Og þá sagði einn þeirra að þar færi annar engill. Þetta gerðist nokkrum sinnum. Þá varð einum að orði í eitt skiptið: „Óskaplegt ráp er þetta á þessum englum!“

Margt getur gerst í þögninni og auðvitað geta margir verið þar á ferð: fólk og minningar. En okkar er að læra að þekkja tilfinningalífið og takast á við það af skynsemi og hógværð. Þannig náum við betri stjórn á sjálfum okkur og eru það góðir mannkostir.

Móðir Teresa talaði um að Guð væri vinur þagnarinnar. Tré, blóm, gras vaxa í þögn, sagði hún. Já, stjörnurnar, tunglið og sólin, hreyfast í þögn. Þetta eru orð að sönnu. Margt í náttúrunni hvílir í þögn. Fjöllin sem við sjáum eru mikilúðleg í þögn sinni. Vötnin sitja djúpt og þögn hvílir yfir þeim. Og hvað er þögulla en kyrr vetrarmorgunn á Íslandi? En í öllu býr líf, hvort heldur í djúpu vatni eða hátt uppi í fjalli. Líf í þögn.
Í þögninni finna menn oft hve lífið er dulúðugt og stórkostlegt. Finna sinn eigin æðaslátt, finna að þeir eru lifandi, af holdi og blóði, finna að þeir eru í heiminum og þar er margt sem þeir ráða litlu um enda þótt þeir hafi vit og skynsemi. Og trú.

Trú vaknar oft í þögninni þegar menn horfa á listaverk sköpunarinnar og sjá að líf þeirra er örlítill hluti af einu pensilfari listamannsins. Ef þetta litla pensilfar með sínum lit væri ekki þar þá væri myndin önnur. Öll erum við litir í þessu verki sem er lifandi og vekur ótal spurningar í huga okkar. Við horfum á það í djúpri þögn og lotningu. Ekkert orð nær að grípa það heldur aðeins kraumandi tilfinningar okkar sem eru þó umluktar þögn.

Hlustum á þögnina í og hjá sjálfum okkur!

Í fangelsi er oft margt skrafað og glymjandinn getur orðið nokkur. Menn hafa frá mörgu að segja og sumir eru eins og gengur málgefnari en aðrir. Aðrir segja fátt í nýjum aðstæðum og ókunnum. Glíma við sjálfa sig í vist með öðrum mönnum sem þeir hafa ekki valið sér að félögum. En þannig er fangelsi – ákveðin nauð.

Þögn er stundum nauðsynleg í fangelsi. Í þögninni hugsar hver maður sitt, skoðar líf sitt og hvað betur hefði mátt fara. Þögnin leiðir fram í huga mannsins allt það dýrmæta sem hann á, fjölskyldu og vini. Líf og starf. En hún getur líka afhjúpað hégóma og eigingirni mannsins. Hún getur sett okkur upp við vegg og sýnt hverjir við erum – og þá er ekkert dregið undan. Það getur verið þungbært að eiga við þögnina í sjáfum sér en eitt er víst hún gefur manninum tækifæri til að hefja sig upp og horfa fram á við með bjartsýnum augum og vongóðum. Munum að framtíðin bíður eftir okkur – í þögn!

Vald og vegir þess

Hver einstaklingur býr yfir ákveðnu valdi. Valdið er þó takmarkað af annars konar valdi sem er uppeldi, siðferði og lög. Vald á sér alltaf einhvers staðar upphaf.

Einstaklingurinn lýtur valdi strax í uppeldinu og hann lærir yfirleitt að virða það vald. Það eru uppalendur sem hafa valdið í sínum höndum og beita því af misjafnri skynsemi. Siðferði hverrar þjóðar er líka vald sem flestir virða og það getur átt rót sína í trúarbrögðum eða mannlífsspeki. Hið sama er að segja um vald sem lög endurspegla en einhverjum hefur þá verið fengið það hlutverk í hendur að setja saman lögin. Það geta verið einstaklingar eða lýðræðissamkundur þjóðanna.

Öllu valdi er ætlað að hafa taumhald á einhverju. Augljósast er það í lögum og reglum. Valdið dregur mörk á milli þess sem er leyfilegt og þess sem er óleyfilegt. Þegar menn virða ekki vald laga og reglna kemur til kasta dómsvaldsins. Slíku skipulögðu valdi er ætlað að koma í veg fyrir að valdi sé misbeitt. Þó hefur á öllum tímum skotið upp lögum sem eru valdbeiting í sjálfu sér og lagavaldið þá misnotað af þeim er setja lög.

Stundum er sagt að ásókn í vald sé hverjum manni í blóð borin. Valdið gefur mönnum betri vígstöðu á vettvangi hversdagsins og fyllir margan af sjálfsáliti. Sá sem valdið hefur fær sitt fram. En allir þeir sem sölsað hafa undir sig vald af einhverju tagi hafa líka sína meðreiðarsveina sem fá mola af borði valdsherrans. Kínverskt spakmæli segir að nábýli við þann er völdin hefur sé líkast því að sofa hjá tígrisdýri. Meðreiðarsveinninn veit ekki á hverju hann á von og getur verið grunaður um valdabrölt af minnsta tilefni. Það sannar sagan reyndar og margur meðreiðarsveinninn hefur notað fyrsta tækifæri sem gefst til að hrekja valdsherrann af valdastóli. Hreiðrar síðan sjálfur um sig í valdastóli eins og tígrisdýr – treystir engum enda reyndist hann sjálfur ekki traustsins verður.

Valdið getur birst í orðum og athöfnum. Á vettvangi dagsins getur hver maður beitt valdi og þjónað þannig sjálfselskufullri lund sinni. Ýmist grípa menn til meiðandi orða eða beita líkamlegu afli. Sá sem verður fórnarlamb valds annars, ofbeldis, getur í sumum tilvikum tekið á móti og öðrum ekki. Oft liggur hann illa særður í valnum eða reiðin kraumar í honum eftir að ill orð og særandi hafa fallið í hans garð. Kannski hyggur hann á hefndir en hefnd er ákveðin tegund valdbeitingar.

Menn hafa reynt að draga úr hættum valdsins með því að girða það af með lýðræði. Stundum hefur það tekist vel og stundum miður. Lýðræði er vald fólksins og skilningurinn sá að allt vald sé frá lýðnum komið. Enginn á valdið og enginn beitir því nema í umboði fólksins.

Fangelsi er staður sem endurspeglar vald. Þeir sem eru bak við lás og slá hafa komist í kynni við vald sem hefur svipt þá tímabundið frelsinu. Fangar finna fyrir þessu valdi á hverjum degi þar sem líf þeirra er skorðað af á ýmsa lund. Þetta vald leitast þeir við að virða enda þótt þeir hafi á stundum sitthvað að athuga við hvernig því er framfylgt. Svo er ætíð þegar menn búa við eitthvert vald sem stýrir lífi þeirra. Frelsið stendur andspænis valdinu og leitar að meira svigrúmi. Það er eðli frelsisins.

Fangar standa á hverjum degi andspænis fulltrúum valdsins. Fangaverðir gegna mikilvægum störfum sem þessir valdsfulltrúar og verða að átta sig á að starfsvettvangur þeirra er viðkvæmur og kröfuharður. Það þarf þroskaða dómgreind til að umgangast þau sem svipt eru frelsinu, koma fram við þau af virðingu og umhyggju. Stundum koma þau tilvik upp að valdi er beitt til að halda uppi aga. Þegar valdið beitir valdi þurfa skýr rök að liggja fyrir og í fyrirrúmi verður að vera yfirvegun og rökfesta. Beiting valds í fangelsi getur verið álitamál og varhugaverð.

Í fangelsi kemur það líka fyrir að fangar beita aðra valdi. Þeir geta beitt fangaverði valdi og sömuleiðis samfanga sína. Fangar sem verða fyrir valdbeitingu samfanga sinna eiga oft í fá skjól að venda. Þögn getur umlukið valdbeitingu, afskiptaleysi eða sinnuleysi. Staðfastir fangar að dómgreind og skynsemi geta reynst samföngum sínum mikil hjálparhella. Enginn fangi hefur dómsvald yfir öðrum fanga. Þetta verða fangar að hafa hugfast og gera fangavistina sem bærilegasta fyrir alla. Í fangelsi eiga fangar að sitja við sama borð og hafa samstöðu til góðra verka að leiðarljósi. Það hefur ætíð reynst þeim best.

Margur þarf að taka sér skóflu í hönd og moka snjó svo hægt sé að komast leiðar sinnar. Skaflarnir eru misþykkir og misháir en allir þurfa þeir að víkja svo hægt sé að komast um. Þegar búið er að brjóta sér leið í gegnum einn skafl getur annar tekið við og svo koll af kolli. Og jafnvel þótt búið sé að ryðja sér leið og áfangastað náð getur svo farið að skafið sé i leiðina þegar kvöld er komið og nýr fagurhvítur skafl sé sestur þar sem áður hafði verið mokað af mikilli elju. Þá þarf aftur að grípa til skóflunnar. Þetta getur gengið með þessum hætti dag eftir dag þegar snjókoman lætur engan bilbug á sér finna. Vetur konungur minnir hressilega á sig og hefur ekki yfirgefið þegna sína.

Sumir fyllast fljótt ólund yfir snjómokstrinum og kvarta jafnvel hástöfum yfir tíðarfarinu. Skrifa meira að segja í blöð og kveina undan slökum mokstri hins opinbera og vildu helst hafa götur og stéttar sjálfskafandi. Hafa gleymt því á hvaða breiddargráðu þeir búa enda kannski ekki nema von þar sem tíðarfar undanfarandi ára hefur verið víðast hvar verið afar gott og snjórinn nánast komið aðeins í kurteisisheimsókn. Kvatt skjótt og horfið á braut. Sumum fannst meira að segja að þeir færu farnir að búa í útlöndum þar sem þeir helst vilja vera eða hafa þau ókunnu lönd í túnfætinum.

En nú er önnur tíð.

Ófærð á vegum, gangstéttum og við hús, er eins og önnur fyrirstaða í lífinu. Eitthvað þarf að gera til þess að geta farið um. Fáir geta beðið þess að sól hækki á lofti og veður verði mild og blíð. Flestir þurfa að taka til sinna ráð, búa sig vel og arka út í veður og vind. Ryðja sér braut og þá ýmist einir saman eða í félagi við aðra. Stundum er aðeins eitt ráð og það er að bíða þess að veður gangi niður. Öll él birtir upp um síðir. Þá verða menn að hafa biðlund, kunna að bíða og fara sér ekki að voða í biðinni.

Skaflar lífsins geta verið æði margir. Og þeir setjast skyndilega að okkur á einni nóttu og við getum fátt gert. Sumir þeirra eru svo háir og þykkir að ekki verður við þá ráðið í einu vetfangi. Aðrir eru eins og lausamjöllin sem við sökkvum í og sjáum svo ekki handa okkar skil. Enn aðrir eru auðveldir viðfangs og birtast okkur jafnvel sem áskorun. Glaðir í bragði halda menn út vel búnir og blása ekki úr nös við moksturinn.

Margur maðurinn horfir á skafla síns eigin lífs og það andar köldu frá þeim. Sumir skaflarnir eru jafnvel gamlir og ekkert hefur náð að þíða þá né heldur hefur skófla verið lögð í þá frá því að þeir hlóðust upp. Þeir eru þarna. Eins og jökull – og sumir þeirra eins og skriðjöklar sem skríða löturhægt niður á við, óhreinir og illilegir. Nánast ófærir og örugglega viðsjárverðir. Þeir tala sínu máli en um leið og þeir minna á sig er reynt að horfa fram hjá þeim eða eyrum lokað. Augum lokað vegna þess að þeir eru óþægilegir. Skaflarnir geta verið hlaðnir upp af óuppgerðum málum í fjölskyldum, einkalífi og tilfallandi samskiptum við annað fólk. Hlaðnir upp af sjálfselsku og hirðuleysi. Hroka og yfirgangi. Fíkn, hvaða nafni sem hún nefnist. Þeir eru þarna og fara ekki af sjálfu sér. Og jafnvel þótt vorið komi hlaupandi með boð um að sumarið sé handan við hornið þá eru freðnir skaflar sálarinnar á sínum stað. Ekkert sumar getur brætt þá ef sá sem hlóð þá upp rumskar ekki og breytir lífsaðstæðum sínum; vill brjóta af sér harðfenni sálarinnar og rétta út hlýja hönd til samferðamanna sinna.

Hvað er hægt að gera til komast í gegnum þessa skafla? Kalla í vegagerð sálarinnar og láta hana ræsa hefla sína og snjóblásara?

Nei, hér er hver sjálfum sér næstur. Hver og einn verður að taka sér skóflu í hönd og hefjast handa. Horfast í augu við skaflinn sem dróst að lífi hans, lokaði hann inni bak við þykkan snjóvegg. En auðvitað hrekur hann ekki þann á brott sem kemur með sína skóflu og vill leggja hönd að verki. Eða hvað? Kannski er hjálpfús hönd sem kemur úr óvæntri átt eins og bjartur vonargeisli á vetri. Sá geisli boðar kannski að von sé á fleiri slíkum. Þegar einhver sér að þú af sjálfum þér eða sjálfri þér, hefst handa um að ryðja þér farsæla leið í lífinu, þá verður sá hinn sami fús til verka og vill leggja þér lið. Vill að kaldur skaflinn sem lokar þig frá lífinu hverfi sem fyrst og þú getir gengið til móts við daginn í dag. Þennan dag sem getur orðið upphaf að nýju lífi þar sem unnið verður á öllum þeim sköflum sem settust að lífi þínu og ollu þér hugarangri.

En sérðu skaflinn? Og hvar er skóflan?

Hver morgunn er í sjálfu sér öðrum líkur en þó felur hann eitthvað nýtt í sér sem kemur í ljós þegar hann líður. Nóttin er að baki og nýr dagur leysir hana af hólmi. Opin augu horfa mót því sem er nýtt því dagurinn sem kominn er hefur ekki áður sést. Hann er eins og nýtt snjókorn sem svífur til jarðar og eins og það býr yfir sinni fegurð og bíður þess að bráðna eins er dagurinn. Um leið og hann er kominn er hann á hraðferð til kvöldsins. Hann staldrar í raun og veru stutt við og kannski þess vegna er dýrmætt að nota hann í stað þess að horfa á eftir honum inn í nóttina eins og hann hafi aldrei látið sjá sig.

Þannig er hver dagur eins og lítil spegilmynd af lífinu sem kemur í heiminn. Af lífi mannanna sem koma og fara, kynslóðanna sem streyma eftir djúpum farvegi tímans. Á sama hátt og lífið gerir nánast þá kröfu á hendur mönnunum að þeir aðhafist eitthvað eins gerir dagurinn þá hina sömu kröfu. Svo lengi sem menn hafa heilsu og eru með ráði og rænu ganga þeir út í lífið með það í huga að njóta þess og sinna því sem það býður upp á. Og hver nýr dagur sem bankar upp á í lífi okkar er tilboð um að taka til hendinni. Tilboð um að nota hæfileika, njóta samvista, gera sér dagamun, læra eitthvað nýtt um sjálfan sig og lífið. Reyna að skilja sjálfan sig og lífið – og það er ekki lítið verkefni.

Dagurinn er nýr – og hann kemur – og fer. Og hver maður gengur inn í þennan tíma, mætir honum eins og gömlum kunningja og horfist um leið í augu við sjálfan sig, sér að hver dagur sem kemur og gefur honum tíma tekur líka tíma frá honum um leið og hann hverfur sjónum inn í nóttina. Í raun er hver maður ríkari að reynslu að hverjum degi liðnum en um leið ögn fátækari af þeim tíma sem hann fær til umráða í lífi sínu.
Aðventumorgunn í fangelsi. Eins og hver annar morgunn – og þó. Kannski fyrsti aðventumorgunninn í fangelsi hjá einum fanga og sá síðasti hjá öðrum. Og sumir hafa ekki tölu á þeim aðventumorgnum sem þeir hafa mætt innan fangelsis.

Aðventan er undarlegur tími og vafinn inn í trúarleg tákn og veraldleg. Það er eins og eitthvað fari af stað með miklum látum og hamagangi. Tími sem er ofinn saman í fjóra sunnudaga sem þramma ákveðnum skrefum til móts við jólahátíð. Sumir líta jafnvel á aðventuna sem rásmark á kappvelli lífsins og efnislegra hluta. Menn taka á sprett og stefna til jóla. Og koma móðir og másandi í mark, hníga niður örmagna af þreytu við jólaborðið.

Morgunn á aðventu í fangelsi geymir blendnar tilfinningar hjá mörgum fanganum. Fanginn stendur á hliðarlínu og fylgist með og reynir að taka þátt í öllu því sem fyrir augu og eyru ber. En honum eru settar skorður. Þó hefur hann kannski enn betra tækifæri en aðrir til að íhuga þann trúarlega boðskap sem aðventan ber með sér því tími hans er rýmri en hinna er fyrir utan standa. Hann hefur tíma til að íhuga boðskapinn um meistarann frá Nasaret sem breytti heiminum, breytti tímanum með svo augljósum hætti að menn telja ár sögunnar frá þeim tíma er hann kom í heiminn. Gefi menn sér tíma til að velta boðskapnum fyrir sér og láta hann móta sig eignast þeir nýjan tíma, nýja hugsun og nýtt viðhorf til lífsins. Þeir munu líta hvern dag glaðari augum en áður og vita að líf þeirra er dýrmætt og að hver dagur sem þeim er fenginn að gjöf er fjársjóður. Og enginn tekur þann fjársjóð frá þeim heldur deila þeir honum miklu fremur til annarra manna. Segja frá því að aðventumorgunn einn í fangelsi hafi líf þeirra breyst og þeir horft öðrum augum á heiminn og líf sitt. Það heitir einfaldlega að aðventan komi til fólks og efnislegi hluti hennar víkur fyrir þeim andlega en þó ekki svo að menn munu njóta hvors tveggja. Þeir vita í það minnsta hvers vegna þeir njóta á þessum tíma hins efnislega í mat og góðum viðurgjörningi.

Aðventan undirbýr tímamót sem eru í aðsigi. Þau tímamót eru með margvíslegum hætti í nútímanum. Efst ber vitaskuld að fjölskyldur hittast og njóta samvista, gleðjast og hver maður sýnir öðrum virðingu og kærleika. En fanginn dvelst ekki með sínum nánustu um aðventu né heldur á jólum. Hann dvelst meðal samfanga sinna og allir þeir reyna einnig að gera sér dagamun á aðventunni þó í litlu kunni að vera. Fanginn veit að þessi tími er öðruvísi en annar tími í fangelsinu. Sá tími er tregablandinn og ekki alltaf auðveldur þó menn geri sitt besta til að halda höfði. Hann reynir eftir því sem honum þurfa þykir að aðlagast tíma aðventunnar í fangelsinu. Síðar kemur nýr aðventumorgunn – annars staðar.

Hversdagslegur heiðarleiki

Kona nokkur kom með hlaðinn innkaupavagn út úr stórmarkaðnum og missti stjórn á honum með þeim afleiðingum að hann rann á nærstaddan bíl og dældaði framdyrnar. Hún æpti upp og vörunar þeyttust út um alla stétt. Maður nokkur sem var nýstiginn út úr bílnum kom henni til aðstoðar og gaf sér ekki tíma til að segja henni frá því að hann væri eigandi bílsins því hann sá að hún var í miklu uppnámi. Það tók drjúga stund að koma öllu aftur fyrir í innkaupavagninum enda höfðu appelsínur og epli skoppað langt meðfram stéttinni. Konan var manninum afar þakklát fyrir aðstoðina og sagðist vera svo fegin því hún þyrfti nú að hraða sér í burtu áður en eigandi bílsins kæmi.

Á hverjum degi standa menn andspænis því hvort þeir eigi að vera heiðarlegir eða ekki. Þeir þurfa alla jafna ekki að hugsa sig um heldur sýna nánast umorðalaust og sjálfkrafa heiðarleika í flestum hversdagslegum atvikum.

En menn standa líka sjálfa sig að því að sýna hversdagslegan óheiðarleika. Kannski myndu þeir ekki orða það svo sjálfir því í huga þeirra eru atvikin léttvæg. Maður ekur yfir á rauðu ljósi því hann nennir ekki að nema staðar. Hann gefur kannski hressilega í á þjóðveginum þegar enginn annar bíll er sjáanlegur og telur að lögregla hafi öðrum hnöppum að hneppa. Hann hagræðir sannleikanum þegar það hentar honum og myndi kannski aldrei nota jafn alvarlegt orð og sannleikur yfir slíka hagræðingu. Óþægilegt atvik sem snertir menn á vinnustað þeirra getur orðið til þess að orðum eða atburðarás er hagrætt á loðinn hátt og í skjóli þess að enginn hafi tíma til að skoða mál ofan í kjölinn. Snar þáttur í hversdagslegum óheiðarleika er að segjast ekki vita eða ekki hafa tekið eftir því sem gerðist eða var sagt. Sumir beita fyrir sig misskilningi til að komast hjá því að horfast í augu við heiðarleikann.
Hversdaglegur óheiðarleiki getur líka beinst að manni sjálfum. Þú átt kannski við offitu að stríða og belgir þig út af sætindum á hverjum degi og segir við sjálfan þig að þú farir í megrun um mánaðarmótin. Þá skuli nú verða tekið á því! Og þau mánaðarmót ganga seint í garð. Þú segir við maka þinn að þetta sé síðasta sígarettan þín því það sé svo dýrt og óhollt að reykja. En það verða ansi margar sú síðasta.

Á öllum tímum hefur heiðarleiki verið talinn skipta miklu máli og verið flokkaður sem dygð. Heiðarleiki og sannleiki eru systkin. En margur myndi telja hversdagslegan óheiðarleika ekki vera alvarlega sniðgöngu framhjá heiðarleikanum. Hversdagslegur óheiðarleiki snúist nefnilega um léttvæga hluti, um eitthvað sem verði seint talið alvarlegt. Hann komi því til leiðar að lífið gangi betur fyrir sig og menn séu ekki að þrátta um einhver smáatriði. Aðalatriði sé að allt gangi smurt og liðugt fyrir sig. Og til þess að svo verði þá séu menn oft nauðbeygðir til að grípa til hins hversdagslega óheiðarleika sem enginn fjargviðrast yfir þó upp komist. En er það svo?

Óheiðarleiki af hvaða tagi sem er getur vafið upp á sig. Ef einhver er orðinn svo samgróinn hversdagslegum óheiðarleika að hann er jafnvel farinn að líta á þennan óheiðarleika sem heiðarleika, þá er illt í efni. Hann greinir kannski ekki lengur á milli þess sem er satt og rétt. Það sanna og rétta skiptir ekki lengur máli heldur bara það sem viðkomandi dettur í hug að segja til þess að allt gangi svo smurt og liðugt fyrir sig að hans áliti.

Samskipti milli fólks byggjast á heiðarleika. Hversdagslegur óheiðarleiki getur verið eins og eiturský yfir samskiptum fólks og mengað hugarfarið. Heiðarleiki kallar á einlæg skoðanaskipti ef með þarf og þá þurfa menn að standa fyrir máli sínu, rökstyðja mál sitt. Menn eru alltaf á hálum ís þegar þeir gera hversdagslegan óheiðarleika að dyggum þjóni sínum.

Margt gerist í lífi hvers manns á einum degi – margar hugsanir fara um hugann og þau eru mörg handtökin. Öll þessi smáatriði hversdagsins raðast upp í eina stóra mynd sem hægt er að benda á og segja: „Þetta ert þú!“ Hversdagslegur heiðarleiki snýst um það smáa í lífinu, allt það sem fyrir augu og eyru ber og við veitum ekki alltaf þá athygli sem skyldi. Hann snýst um að vera trúr yfir því smáa í lífinu.
Munum að eitt sinn var sagt: „Sá sem er trúr í því smæsta er einnig trúr í miklu og sá sem er ótrúr í því smæsta er og ótrúr í miklu.“ (Lúkasarguðspjall 16.10).

Vinir Guðs
Til er gömul helgisaga sem segir frá því að Jesús hafi sagt við Guð að hann væri einmana og vildi eignast vini. Guð stakk upp á því að hann veldi sér tólf lærisveina. Jesús spurði hvort þeir yrðu vinir sínir og því játti Guð en bætti við: „Einn af þeim mun svíkja þig.“ Þá spurði Jesús hvers vegna sá ætti að verða lærisveinn. Guð svaraði því svo að þegar hinir lærisveinarnir myndu efast um orð hans þá gætu þeir séð sjálfa sig í svikula lærisveininum.

Lærisveinarnir voru vinir Jesú. Þeir nutu þess að vera með honum, ferðast með honum og heyra hann segja ótrúleg orð og gera hluti sem ekki voru á færi annarra. Dagarnir sem þeir áttu með honum voru engum líkir og sennilega mesta ævintýri þeirra. Þeir sáu í honum sjálfan Guð og fylltust bjartsýni. Allt hlaut að verða gott fyrst Guð var kominn til þeirra.

En margt undarlegt gerðist. Vinur þeirra og sá sem gerði öðrum ekki annað en gott var handtekinn. Fangelsaður og leiddur fyrir rétt. Síðan var hann tekinn af lífi. Lærisveinninn sem sveik Jesú, Júdas, iðraðist gjörða sinna og gekk út og hengdi sig. Hann hafði fengið þrjátíu silfurpeninga að launum fyrir að svíkja Jesú í hendur andstæðinga hans. Svikafé kallast síðan blóðpeningar.

Einn besti vinur Jesú úr lærisveinahópnum, Pétur, afneitaði honum á örlagastundu. Pétur fylltist samviskubiti og leit undan þegar hann sá Jesú skömmu síðar. Gat ekki horfst í augu við hann. Hver getur horft í augu þess sem hann svíkur?

Vinir Jesú voru örvinglaðir eftir krossfestinguna og vissu ekki sitt rjúkandi ráð. Þeir komu saman og hryggð var yfir andlitum þeirra. Hvað yrði um þá? Vinur þeirra var farinn en þeir áttu hvern annan að og það var ekki lítið.

En þá gerist undur páskanna.

Guð birtist aftur í heiminum. Ásjóna hans skín í upprisu Jesú á páskadagsmorgni. Það var vinarbragð Guð við alla menn en ekki bara lærisveina hans.

Guð vill vera vinur allra manna. Vinátta hans er einstök og hann tekur hverjum og einum eins og hann er. Allir vita að góð vinátta hefur áhrif og breytir fólki til hins betra. Eins er það með vináttu við Guð. Hún breytir hugsun fólks og athöfnum. Breytir til góðs og rekur það út sem illt er í huga hvers og eins.

Vináttu þarf að rækta á hverjum degi. Það ræktunarstarf þarf að vera unnið af heiðarleika og auðmýkt. Maður nokkur sagðist vera svo kristinn að hann færi í kirkju á hverjum sunnudegi. Einn vina hana var nokkuð hugsi yfir þessu og skaut svo að þessari athugasemd: „Maður verður ekki kristnari en aðrir með því – ekki frekar en sá sem fer í kjúklingabú einu sinni í viku verður ekki að kjúklingi.“ Það þarf nefnilega meira en eitthvert yfirborð. Auðvitað er gott og holt fyrir sálina að fara í kirkju og á samkomur. Þessi litla saga er ekki að mæla gegn því heldur að draga fram að meira þurfi til. Hugsun okkar þarf líka að breytast. Hún þarf að mótast af því sem boðskapur kristinnar trúar flytur okkur: Kærleika, auðmýkt og hjálpsemi. Alls staðar er þörf á því að ryðja kærleikanum braut – hver þekkir það ekki? Sama er að segja um auðmýktina og hjálpsemina en hvort tveggja virðist oft vera í hópi útlaga í heiminum.

Stundum er sagt að enginn maður sé eyland. Menn eru hluti af einhverrri heild. Fangelsi er ekki eyland. Þar eru saman komnir menn sem þurfa að hafa samfélag hver við annan. Það krefst þess að hver taki tillit til annars. Sýni hver öðrum auðmýkt og hjálpsemi þegar þörf er á. Ef kærleikur, auðmýkt og hjálpsemi fá að móta fangasamfélagið þarf enginn að hafa áhyggjur. Það er hlutverk hvers og eins sem vill vera vinur Guðs að mæla fyrir kærleika, auðmýkt og hjálpsemi og þá ekki aðeins í orði heldur og í verki.

Vellíðan er meiri þar sem menn hafa í hávegum kærleika, auðmýkt og hjálpfýsi. Lífið gengur betur fyrir sig og menn eru ánægðari enda þótt þeir kunni að vera í erfiðum aðstæðum.
Vikan fyrir páska er kölluð kyrravika eða dymbilvika. Í þeirri viku er oft rakin píslarsga Jesú frá Nasaret. Sú saga segir líka frá því hvernig vinátta manna brást. Hún segir frá svikum og grimmum örlögum. Hún getur líka verið hverjum og einum áminning um að bregðast ekki vináttu, hvorki manna né Guðs.

Kyrravikan hefst á pálmasunnudegi, hún geymir líka skírdag og föstudaginn langa. Þetta eru ekki aðeins dagar sem minna okkur á þjáningu heldur líka mikilvægi þess að eiga Guð að vini.

Á nýju ári horfa menn oft eftirvæntingarfullum augum til tímans sem í vændum er. Þeir hafa kannski vegið líf sitt og metið árangur af því sem á undan er gengið þegar liðna árið var kvatt. Strengt einhver áramótaheit, og þau geta verið margvísleg, og kannski hafa þeir gengið á svig við þau daginn eftir eða halda þau jafnvel allt árið og lengur. En tíminn sem nýja árið kann að færa þeim er í sjálfu sér hvatning til góðra verka og viturlegra áforma.

Til er lítil saga um mann nokkurn sem særðist á vígvellinum í síðari heimsstyrjöldinni. Hann missti sjón á öðru auga í sprengjuregni og var sendur í sjúkrahús. Þar var hann úrskurðaður óhæfur til herþjónustu vegna sára sinna. Hann hélt heim á leið og við tók hversdagslegt líf með sigrum og ósigrum, eins og gengur. Konu eignaðist hann og börn, stundaði verkamannavinnu allt sitt líf enda þótt sjónleysið á öðru auganum hamlaði honum í ýmsu. Hann lærði að lifa með sjón á öðru auga en fann reyndar alltaf fyrir því blinda. Það minnti hann auk þess alltaf á stríðið og hörmungar þess. En framfarir fylgja tímanum og þeim fleygir fram í öllum greinum. Í læknisskoðun þá hann var rúmlega níræður segist læknirinn geta mjög líklega lagað blinda augað hans svo að sjónin fáist aftur. Gamli maðurinn var hugsi yfir þessu og ákvað að slá til. Það kæmi ekki að sök þótt aðgerðin heppnaðist ekki, alltaf væri þó sjónin á hinu auganu í góðu lagi. Læknirinn skar upp augað og aðgerðin heppnaðist vel. Gamli maðurinn fékk nú sjón á særða augað og var nú harla ánægður. En þegar hann hitti lækninn næst sagði hann honum að vandamál hefði skotið upp kolli sem fylgdi sjóninni á stríðsauganu – en svo hafði hann alltaf kallað blinda augað sitt. Þannig væri mál með vexti að hann eins og aðrir hermenn sem særðust á vígvellinum, hefði fengið stríðsskaðabætur í sæmilegu hlutfalli við skaðann sem hann hlaut. Nú væri þessi skaði bættur til fulls en illa myndi honum ganga að lifa án stríðsskaðabótanna. En það sem kannski verra var að stríðsaugað varþagnað – eins og hann orðaði það – það sem hann hafði lifað með á hverjum degi frá stríðslokum. Nú saknaði hann þess – og gamla heila augað í uppnámi! Augað sem hefði leitt hann öll þessi ár af mikilli nærgætni og samviskusemi. Hvaða ráð hefði læknirinn handa honum? Ætti hann að tilkynna yfirvöldum að stríðsskaðinn væri fullbættur? Og hvernig ætti hann að venja heila augað við það að hafa eignast félaga?

Það nýja sem var fært þessum gamla manni var honum bæði til góðs og trafala. Og þannig vitum við líka að er með nýja árið. Þess vegna óskum við þess að það verði gleðilegt og viljum innst inni með óskum okkar hafa áhrif á það. Við vitum sannarlega að margt gott muni henda okkur á nýju ári og hlökkum til þess. En margt óvænt og misjafnlega gott bankar líka upp á hjá okkur. Það væri óraunsæi að stinga hausnum í sand og segja bara að allt sem gerist verði gott. Hins vegar er það svo með mannlegt eðli að það leitast við að gera gott úr öllu sem hendir manneskjuna. Það er í raun og veru varnarviðbrögð sem okkur eru gefin til þess að lifa af. Menn hafa sem betur fer tilhneigingu til að gleyma því slæma sem hendir þá á lífsleiðinni en muna betur eftir því góða og hafa það oft á orði. Það er eins og hornsteinn í því húsi sem við erum að reia allt okkar líf. Bjartsýni er af hinu góða og við megum aldrei grafa hana í myrkur svartsýninnar.

Trúin er bjartsýnt auga sem okkur er gefið. Við verðum að opna það auga til að sjá. Sjá það sem okkur er gefið. Takast á við lífið og allt sem því fylgir með opnu auga trúarinnar. Við kunnum að bera margvísleg sár á líkama og sálu eftir átök lífsins. Sjálft lífið er á stundum eins og stríðsvettvangur þar sem við berjumst fyrir lífi okkar. Á þeim vettvangi beitir manneskjan ýmsum meðulum, góðum og slæmum. Þannig er manneskjan. En lífið er líka oftar en ekki eins og vopnahlé eða friðartími. Gleymum því ekki. Sá tími sem við njótum til fulls og þökkum fyrir.

Nýr tími er tækifæri fyrir okkur, nýtt ár er gjöf til okkar. Gjöf sem við þiggjum með þökk og af heiðarleika. Þess vegna er hollt að horfa til þess tíma sem okkur var gefinn og virða fyrir okkur allar minningarnar sem honum fylgdu. Þær gerðu okkur að betri manneskjum og sögðu okkur dálítið um það hver við værum og hvað við vildum verða. Eins er með tímann sem er framundan. Hann mun segja sögu af okkur sjálfum og samferðarfólki okkar. Sögu af því hvernig við reyndumst sjálfum okkur og ekki síst öðrum.

Sagt er að vatn finni sér alltaf leið til að brjótast fram. Leiðin getur verið úti í náttúrunni þar sem lækur fer hratt um og stefnir í ákveðna átt án þess að vita það sjálfur. Dropar vatns safnast saman uppi á þaki og finna sér leið um lítið gat og taka að stökkva niður hver á fætur öðrum og hlaupa svo í farveg. Saman hlaupa þeir þessa leið þar til eitthvað hindrar för þeirra.

Það sem rennur er á hreyfingu í einhvers konar rými sem verður eins og leiksvæði þar sem allt getur gerst – já, vígvöllur getur orðið til út af vatnsdropum sem taka sig saman og herja á eitthvert þak úti í bæ. Því hvorki vatnssprænan né dropinn vita hvert ferðinni er heitið – aðeins að þau eru ferðamenn sem eru svo sannarlega í óvissuferð og þekkja ekki fararstjórann eða vita ekki af honum. Vilja ekki vita af honum – já, vilja kannski að hann sé sem lengst í kaffi í áningarstaðnum. Kannski telja sumir að það sé enginn fararstjóri í þessari vatnsreisu – hann hafi jafnvel aldrei verið til heldur einhver spunnið upp þá furðusögu svo hægt væri að temja straum vatnsins.

Vatn finnur sér alltaf leið. Eins er með lífið. Já, er það nokkur furða? Er nokkurt líf án vatns? Við lesum í bókum að manneskjan sé að mestu leyti vatn. Þá kemur það svosem ekkert á óvart að þarna sé skyldleiki á milli.

Vatn og líf.

Skylt er skeggið hökunni.

Og lífið er jafn hversdagslegt og vatnið. Lífið þarf á vatninu að halda – ekki eins víst að vatnið þurfi á lífinu að halda. Þegar menn leita að lífi á öðrum plánetum þá er alltaf fyrst spurt um vatn. Ef vatn finnst þá eru meiri líkur á lífi. Líf og vatn eru samferðamenn.

Lífið finnur sér leið eins og vatnið.

Þær eru ekki fáar bækurnar sem skrifaðar hafa verið um sögu lífsins. Þær geyma margar getgátur um upphaf þess og þróun – og jafnvel enn fleiri um hvernig því muni ljúka. Samkvæmt mörgum þeirra ættu lífslok jarðar að hafa orðið fyrir lifandi löngu.

Enn finnast nýjar lífverur hvort heldur í dýpstu frumskógum eða í hyldýpi hafsins. Þekking mannanna eykst og tekur sennilega aldrei enda. Og lífið lifir. Það rennur eins og vatnið. Finnur sér nýjar og nýjar leiðir. Lífið eldist og hverfur – en nýtt tekur við og vex úr grasi. Á sama hátt og vatnið endurnýjast á hverjum degi. Fer hring eftir hring.

Ekki svo ólíkt lífinu sem virðist hlaupa hvern hringinn á fætur öðrum. Allt er á ferð. Hreyfist – og kyrrð er varla til.

Vatnsdropi sem stendur kyrr gufar upp og líf í kyrrstöðu stirðnar og fúnar.

Menn sem segjast sjá fram í tímann sakir þekkingar sinnar og reynslu spá því að þeir tímar komi að barist verði um vatnið upp á líf og dauða. Barist um það eins og aðrar auðlindir.

Manneskjan er með þeim undarlega hætti gerð að hún þarf að berjast en sest síður niður og ræðir málin, leitar sátta og samninga. Hagsmunir heitir það á hversdagslegu máli, hagsmunir mínir og þínir rekast á. Báðir telja sig eiga málstað að verja og eru tilbúnir til þess. Málstaðurinn snýst um að lifa af. Snýst um það að líf þitt eða mitt haldi áfram, að ég fái svalað þorsta mínum frekar en þú.

Lífið meira en finnur sér leið, það ryður sér braut og lætur ekkert stöðva sig.

Líf og vatn eru bandamenn.

Forðum daga talaði maður nokkur um lifandi vatn. Það var reyndar ekki við strönd vatns sem dautt var af manna völdum en nokkur slík höfum við menn skilið eftir hér og þar í veröldinni. Reyndar er í sjálfu sér móðgun við vatn að kalla slíka pytti vatn. En þessi maður talaði um að úr hjarta þess sem tryði á hann myndu renna lækir lifandi vatns. (Jóhannesarguðspjall 7.38).

Og þau sem hlýddu á þessi orð Jesú vissu mæta vel að vatnið skipti öllu máli í daglegum bústörfum þess. Ef regnið lét á sér standa þá var voðinn vís og uppskeran kannski ónýt – hungurvofan rumskaði. Það er sameiginlegt áhyggjuefni bændafólks allra tíma.

En hvað var þessi maður að tala um hjartað og úr því myndu renna lækir vatns sem væri lifandi? Hvað var lifandi vatn? Og hvernig var það tengt trú á hann?

Vatn og líf eru systkin. Eins og þú og ég. Vatnið streymir til áfangastaðar síns því það veit að hann er einhver staðar þarna. Og lífið þrammar til móts við áfangastað sinn. Lifandi líf og lifandi vatn. Lifandi manneskjur með lifandi trú sem er lifandi vatn: Líf frá Guði.

Það fer enginn í gegnum lífið án þess að hugsa um merkingu þess og hvernig hann eða hún ætli sér að nota það. Það eru mörg tækifæri sem bjóðast en þau eru vissulega mótuð af umhverfi okkar og ríkjandi skoðunum hverju sinni. Langflestir lifa venjubundnu lífi og eru nokkuð hamingjusamir. Þeir finna út sjálfir eða með aðstoð annarra hvað muni henta þeim best í lífinu og hvar líklegast sé að hamingja þeirra leynist. Það vill reyndar stundum gleymast að hamingjan fylgir flestum að einhverju leyti og að margt er til í hinum gömlu orðum um að hver sé sinnar gæfusmiður.

Sá sem kominn er í fangelsi stendur á tímamótum og margur spyr á slíkum stundum hver sé merking þess að vera kominn bak við lás og slá. Spyr jafnvel hvort hann eða hún sé hættulegur samfélaginu og þá hvers vegna. Sú spurning heyrist líka hvort þetta sé ekki mátulegt á viðkomandi – eða verða ekki allir að svara til saka? En það er líka svo að mörgum þykir matið á sökunum vera fullþungt en öðrum finnst það vera hæfilegt. En öllum er það sammerkt að þau vildu hafa sloppið við það að fara í fangelsi. En einhvern tímann rennur sá dagur upp að frelsið blasir við.

En hvað ber þá að gera þegar í fangelsi er komið? Flestir reyna að nýta tímann sem hlammast hefur í fangið á þeim á einhvern skynsaman hátt. Margur spyr sig hvort hann eigi ekki að skipta um gír í lífinu. Reyna að ná tökum á lífi sínu því fangelsisvistin er ekki bara dómur vegna einhvers brots heldur getur hún ekki síður verið dómur yfir lífsstefnu sem hefur verið farið eftir. Hvar fá menn nýja stefnu til að fara eftir í lífinu?

Lífsstefna sem hefur beðið skipbrot krefst nýrrar hugsunar. Það er ekki alltaf auðvelt að breyta um hugsun og rífa sig upp úr gömlum hjólförum. Slíkt krefst átaka við sjálfan sig og það er ekki alltaf á allra færi. Þá sækja menn sér hjálp til þeirra sem vel þekkja til af eigin raun eða hafa kynnt sér málin í þaula.

Þegar menn velja sér lífsstefnu spyrja þeir jafnframt að því hver sé merking lífsins. Það eru mörg svör til við því hver sé merking lífsins. Sumir telja það vera skyldugöngu þar til nýtt og betra land blasir við – og eru jafnvel hálfsúrir yfir því að þurfa að uppfylla þessa skyldu. Aðrir líta á það sem ferð á milli lífs og dauða án nokkurs markmiðs í sjálfu sér og það sé þeirra að nota þetta ferðalag sjálfum sér til hagsbóta og engum öðrum. Allt sem sá gerir er því gert út frá honum sjálfum. Þar fæst merking lífsins þar sem ég er á ferð og enginn annar. Annað fólk í kringum mig er aðeins til að þjóna mér. En þeir eru líka margir er telja lífið vera gjöf sem eigi að fara vel með og allt sem henni tengist eykur gildi þessarar gjafar eins og maki, börn og atvinna. Þau trúa því að sá sem gefur lífið sé höfundur þess og ætli sér eitthvað annað og meira með því. Trú birtist í mörgum myndum og elur af sér kerfi sem við köllum trúarbrögð. Þau eru í raun og veru svar mannsins á ólíkum tíma og stöðum í heiminum við þeirri spurningu hver sé merking lífsins. Það er nokkuð öruggt að trú verður alltaf ein leið af mörgum til að svara því hver sé merking lífsins. Trúin verðu aldrei kæfð niður.

Sá sem spyr um merkingu lífsins verður að svara sjálfur. Enginn kemur með svar fyrir hann á silfurfati hvort heldur hann reynir að svara með aðstoð heimspeki eða trúar. Leiti hann í smiðju heimspeki fylgja fleiri spurningar með í farteskinu sem hann þarf að glíma við og hið sama gildir halli hann sér að trúnni. Allt ber að sama brunni að hver og einn verður að svara af heiðarleika og einlægni.

En er ekki hægt að fara í gegnum lífið án þess að svara því hver sé merking þess? Margir sveiflast á milli ýmissa skoðana á því hver merkingin sé. Finnst jafnvel þeir vera ruglaðir í ríminu og ýta spurningunni frá sér. Láta hverjum degi nægja sína þjáningu og gleði. Þrátt fyrir það kúrir alltaf innst inni í meðvitundinni spurningin um merkingu lífsins – til hvers allt þetta streð sé og hver sé árangur þess ef hann sé þá einhver.

Hvað sem öllu líður þá finnst langflestum lífið vera skemmtilegt og vildu helst ekki missa af því. Og jafnvel þótt í fangelsi sé þá finnst mönnum lífið vel þess virði að lifa því enda þótt eitt og annað bjáti á. Fangelsisvist krefur menn oft einarðlega svara við því hver sé merking lífsins – ekki er hún að vera í fangelsi? Eða hvað? Er ekki fangelsið andstæða hins frjálsa lífs? Viðbrögð annarra við því þegar einhver hefur gengið á rétt annarra hvort heldur fólks eða stofnana? Er merking lífsins í fangelsi kannski frelsið sjálft?

Flestum þykir gott að vera stundum einir með sjálfum sér. Þetta á sérstaklega við þau sem vinna á stórum vinnustöðum þar sem mikill erill er. Það sama á við um skólafólk sem er umvafið skólafélögum sínum flesta daga. Þau sem eru í fangelsi vilja líka stundum draga sig út úr fangahópnum og vera ein með sjálfum sér. Eitt sinn sagði fangi nokkur að sér væri alltaf nokkuð létt þegar búið væri að læsa klefadyrum á kvöldin því þá væri hann loksins einn með sjálfum sér. Allan daginn voru margir samfangar hans á dyrum hjá honum með alls konar spurningar og skraf.

En manneskjan er vera sem er í samskiptum við aðra. Hún þarf að vera í samskiptum til þess að lifa af. Enginn er eyland, er stundum sagt, og þá er hugsunin sú að enginn standi einn og yfirgefinn alla daga sem væri hann staddur á eyðieyju. Samskipti við annað fólk eru öllum nauðsynleg. Þessi samskipti geta oft verið flókin og stundum erfið. Þau geta líka verið ósköp þægileg og gengið vel fyrir sig. Það ræður þó miklu hve löng þessi samskipti eru. Í fjölskyldum móta samskipti ævina út og hjá flestum ganga þau vel. Þó kunna sennilega allir að segja frá einhverjum hnökrum í þeim samskiptum og jafnvel þegar þau hafa horfið sem dögg fyrir sólu um lengri eða skemmri tíma. Og í sumum tilvikum til lífstíðar.

Stofnanir samfélagsins eru margar. Samskipti við þær eru mismiklar en allar eru þær settar upp til þess að þjóna samfélaginu, þjóna fólkinu. Þessar stofnanir geta stundum verið svifaseinar og starf þeirra líka oft flókið. Það getur tekið tíma fyrir þau sem leita til þeirra að skilja hvernig þær þjóna fólki og hvað sé á valdi þeirra að gera hverju sinni. Sumir krefjast afdráttarlausra svara frá þeim á stundinni meðan aðrir sýna biðlund og skilning. Það síðastnefnda skilar oftast góðum árangri enda þótt stundum þurfi að láta í sér hvína þegar einhver stofnun samfélagsins er sofandaleg og sljó í þjónustu sinni.

Í öllum samskiptum skiptir máli að sýna kurteisti og alúð. Samskipti krefjast þolinmæði og skilnings af beggja hálfu. Eitur í öllum samskiptum eru undirferli, hroki og mannfyrirlitning. Það má líka nefna græðgi og miskunnarleysi. Sjálfselsku og sjálfsdýrkun.

Manneskjan er vera sem þarf að vera í samskiptum við samferðamenn sína – og Guð. Í tæknivæddu samfélagi nútímans hefur Guð verið nokkuð á undanhaldi og manneskjan talið sig geta lifað án hans og rekið samfélag þar sem nafn hans má helst ekki nefna. En manneskjan hefur á öllum tímum reynt að úthýsa Guði og gengið misvel við þá iðju sína. Þrátt fyrir hatrammar árásir um margra alda skeið gegn Guði hefur ekki enn tekist að reka hann á dyr þó ýmsum brögðum sé beitt og það oft lævíslegum og grimmum.

Trúaður maður á samskipti við Guð. Hann talar við Guð í bænalífi sínu og leggur traust sitt á hann. Hugmyndir hans um hvað gott sé og fagurt, heilt og uppbyggilegt, er að finna í trúararfinum. Bænalíf, lestur í Biblíu og fúsleiki til að rétta öðrum hjálparhönd eru dygðir sem hver og einn trúaður maður verður að rækta með sjálfum sér. En trúaður maður veit líka um galla sína og mistök – hann skilur út frá trúarhugmyndum sínum hvernig á þeim stendur. Veit hvað hann skal gera þegar hann er við það að fremja eitthvert ódæði í samskiptum sínum við náungann. En hann tapar oft því sálarstríði og gengur til liðs við sjálfselsku sína og græðgi. Þótt þú tapir einu stríði er ekki þar með sagt að þú tapir öllum. Ósigur getur hvatt þig til dáða gegn tilhneigingu til hins illa sem blundar í brjósti þínu.

Samskipti við annað fólk og Guð eru það sem blasir við okkur á hverjum degi. Líka hjá þeim sem lokar dyrum á Guð. En hver manneskja á líka samskipti við sjálfa sig þegar rödd samviskunnar heyrist. Þá er ekki skynsamlegt að segja eins og úlfurinn sagði þegar hann gleypti næturgalann: „Þetta er bara rödd.“ Rödd Guðs og samviskan eru skyldari en við ætlum.

Manneskjan á (ef svo má segja) í samskiptum við samvisku sína á hverjum degi. Hluti af samvisku okkar er allt það góða sem okkur hefur runnið í blóð og merg frá því að við vorum börn. Í henni er líka að finna það sem stendur okkur ofar í lífi og dauða. Hún spyr okkur margra spurninga: Hvernig kem ég fram við sjálfan/sjálfa mig í dag í samskiptum við aðrar manneskjur. Hvaða hlið sýni ég náunga mínum í fangelsinu? Sýni ég honum virðingu sem manneskju burtséð fyrir hvað hann situr inni? Eða er ég full/ur af dómhörku þar sem skilningur er helfrosinn? Er ég umburðarlynd/ur en stend þó á móti því sem illt er og ófagurt til eftirbreytni? Hvernig ert þú?