Fyrr á öldum voru brotamenn hafðir til sýnis á torgum og öðrum fjölmennum stöðum. Þeir voru hlekkjaðir eða hafðir í gapastokki. Almenningur gekk þar hjá og flestir hreyttu einhverjum fúkyrðum til þeirra. Múgurinn fékk tækifæri til að sýna fyrirlitningu sína á brotamönnunum. Þetta var ekki aðeins refsing heldur og niðurlæging afbrotamannsins. Auk þess átti meðferð brotamannsins að vera öðrum til viðvörunar. Svona skyldi farið með hvern þann sem braut lög samfélagsins.
Í nútímanum sjást afbrotamenn stundum á myndum þegar þeir eru færðir fyrir dómara eða eru á leið til réttarhalda. Flestir þeirra reyna að hylja andlit sín. Skella úlpunni yfir höfðuð sér eða eru jafnvel með hettu sem hylur allt nema augu og munn. Þetta er gert til að þekkjast ekki og líka til að fela skömm sína frammi fyrir forvitnum myndavélum. Sumir segjast gera þetta til að hlífa sínum nánustu.
Skömm er tilfinning sem allir þekkja. Hún er auðvitað misdjúp og fer eftir því hvaða atferli hefur vakið hana. Einhver lætur ógætileg orð falla og skammast sín á augabragði. Roðnar og lítur jafnvel undan vandræðalegur á svip. Biðst síðan afsökunar og reynir að gleyma atvikinu sem fyrst.
Þau sem fremja afbrot þekkja flest skammartilfinninguna. Sú tilfinning er auðvitað missterk og fer eftir alvöru brotsins hverju sinni. Alvarlegt afbrot vekur jafnan djúpa skammartilfinningu hjá gerandanum. Hvernig tekur hann á þeirri tilfinningu?
Skömmin er tilfinning sem allt sæmilegt uppeldi skilar inn í kollinn á okkur. Hún er náskyld samviskubitinu. Samviskan bítur þegar við göngum gegn henni í orði eða verki. Hún er eins og harður tölvudiskur sem geymir vitneskju okkar um muninn á röngu og réttu. Þegar villuboð blikkar í höfði okkar höfum við snúið upp á samviskuna og það er missterkt eftir því hve mikill snúningurinn er hverju sinni. Skömmin vaknar og henni fylgir vanlíðan.
Sumir horfast í augu við skömmina og láta hana tala til sín. Það er ekki alltaf auðvelt og getur krafist hugrekkis og sálarstyrks. Þeir vilja láta skömmina aga sig og kenna sér. Vilja breyta lífi sínu til hins betra og nýtir því tilfinninguna á jákvæðan hátt. Slík viðbrögð geta orðið góður styrkur á leið út í samfélagið síðar meir. Það er líka hægt að gangast við skömminni með þykkju og segjast taka henni sem hverju öðru hundsbiti – engu verði breytt. Það er uppgjöf og ekki til eftirbreytni.
Aðrir geta afneitað skömminni. Neitað að horfast í augu við hana eða reyna að milda atvikin sem vöktu hana. Þeir gera lítið úr öllu og finna sér margt til afsökunar. Gjarnan er einhver annar dreginn fram sem sökudólgur og kennt um hvernig allt fór á versta veg. Slík viðbrögð ýta ekki undir viðleitni til að taka á sjálfum sér og verða betri manneskja. Það getur stundum reynst dýrkeypt að kveða skömmina í kútinn því í flestum tilvikum lætur hún kræla á sér aftur og aftur. Hún er yfirleitt nokkuð sterk tilfinning og getur látið finna fyrir sér þegar henni er troðið ofan í myrkustu djúp sálarinnar. Þegar komið er svo fram við þessa tilfinningu getur hún skaðað þann sem streðar við að flæma hana úr sálarkeri sínu. En menn læra það nefnilega snemma að hin dýpsta skömm getur verið mildari þegar gengist er strax við því sem vakti hana heldur en sú sem reynt er að kæfa með ýmsum brögðum.
Stríð við skömmina getur tekið á sig ýmsar myndir. Sumir reyna að byggja upp líkamlegan styrk og þjálfa sig í tíma og ótíma. Vöðvastæltur búkur á að sýna styrk en bak við hnykl vöðvanna leynist brothætt sálarker og stríðsþreytt andlit. Enn aðrir grípa til lyginnar til að fela skömmina. Segja til dæmis ósatt til um fjarvist sína úr frjálsu mannfélagi. Eru á sjó eða uppi á hálendi í virkjunarframkvæmdum. Börnin eiga að skilja þetta.
Í sumum tilvikum getur skömmin orðið svo erfið viðureignar og lýjandi hjá þeim sem strita við að úthýsa henni að doði leggst yfir sálardjúpin. Vonleysi tekur völdin og villir mönnum sýn. Þeir sitja í fangaklefa hugsunar sinnar, einir og vígmóðir eftir átök við skömmina. Þegar svo er komið er hverjum manni hollt að leita hollra ráða hjá öðrum og viðurkenna að betra sé að gangast við réttmæti skammarinnar í stað þess að heyja vonlaust stríð gegn henni. Þannig brjóta menn sér leið út úr einmanalegri baráttu og verður fagnað vegna þess að þeir hafa öðlast dirfsku til að horfast í augu við sjálfa sig og gjörðir sínar – vilja læra af mistökum sínum.




