Nýtt ár skýst upp úr djúpi tímans um leið og það gamla hverfur. Maðurinn er dálítið viðkvæmur þá stundina því hann finnur fyrir máttleysi í hnjánum andspænis þungum straumi tímans. Hann er ástfanginn af tímanum — vill alltaf eiga hann og ráða honum sjálfur. Njóta stundarinnar sem gefst — njóta hennar með öðrum. Hann er tímans barn eins og sagt er á hátíðlegum stundum og það kveikir oft andlegar hugsanir í höfði hans. Tíminn er viss ráðgáta og margir hafa spreytt sig á því að leysa hana.

En í fangelsi er tíminn skipulagður að mestu leyti af öðrum en sjálfum þér. Sá tími er ýmist stuttur eða langur sé hann talinn í dögum en í huga þínum er hann oft ógnarlangur vegna þess að sá staður þar sem þú eyðir honum virðist gera hann einhvern veginn seigfljótandi og óárennilegan. Kannski finnst þér best að reyna að gleyma honum. Sofa hann af þér — eða reyna að leika á hann með einhverjum hætti. Skrópa í honum eða svífa í gegnum hann – neita að horfast í augu við hann.

Tíminn er dýrmætur í huga okkar og við lítum á hann sem eign okkar vegna þess að alla jafna getum við ráðstafað honum sjálf. Nýtt hann vel eða sóað honum. Stundaskrá hvers dags í fangelsi er ekki flókin og þú reynir að fylla aðrar stundir sem gefast. Þær stundir átt þú sjálfur á þessum stað — enginn annar — átt þær sjálfur enda þótt skorður fangelsisins móti hann. En það er hægt að snúa neikvæðum aðstæðum sjálfum sér í hag þó í litlu sé. Myrkrið er aldrei svo myrkt að ekki megi greina einhvers staðar ljósglætu. Þú sérð hana ef þú vilt. Jafnvel þótt lítil sé.

Nýtt ár er tækifæri sem hverjum manni er gefið. Tækifæri sem hægt er að nýta á ýmsan hátt. Það er einstakt tækifæri sem ekki geftst aftur og enda þótt annað nýtt ár gangi í garð þá er það annað tækifæri. Enginn skipar þér að virkja þetta tækifæri en það er margur sem hvetur þig til þess og reynir að búa svo í haginn að þér sé það unnt enda þótt aðstæður bjóði ekki einu sinni alltaf upp á það. Samt er oft ótrúegt hvað hægt er að gera þar sem öll sund eru þröng og virðast jafnvel lokuð, bogin og önug.

Allur tími í fangelsi er í raun og veru undirbúningstími. Þú horfir til þeirrar stundar þegar þú yfirgefur fangelsið og heldur á nýjan leik út í samfélagið. Hafir þú undirbúið þig andlega undir þá stund eins og tilefni gafst til ertu betur í stakk búinn til að takast á við það sem bíður handan girðingarinnar. Mikilvægt er að hafa trú á sjálfum sér og gera sér raunhæfar hugmyndir um hvað maður getur og hvað ekki. Fátt gerist af sjálfu sér og því verður hver og einn að hefjast handa um að skjóta styrkum stoðum undir líf sitt. Stundum er það kallað frumkvæði og um leið og það er sýnt koma aðrir sem vilja rétta fram hjálparhönd og leggja hönd á plóg til farsæls lífs. Margur sýnir þeim sem vill einlæglega fóta sig á hálu svelli lífsins, dyggan stuðning og vinsemd heldur en óvild og löngun til að bregða fæti fyrir hann. Það vill oft gleymast vegna þess að augu manna festast frekar á því sem miður fer í fari þeirra og hafa tilhneigingu til að lokast á það sem gott er þó mikið sé og augljóst.

Allir menn eiga sér sína drauma.

Þeir snúast um hamingju og gott líf. Snúast um að geta horfst í augu við sjálfan sig og verið hreykinn af því að vera maður sjálfur. Geta sýnt þakklæti og auðmýkt. Hjálpfýsi og vera fær um að stofna til vináttu sem er hvort tveggja í sennn veitandi og þiggjandi. Gefa gaum að bjartsýnum draumum og reyna að gleyma ruglingskenndum martröðum hvort heldur í svefni eða vöku. Já, snúast á sveif með bjartsýni og kveða niður andlegan doða sem er alltaf tilbúinn til að slá á verkfúsar hendur hvort heldur verið er að byggja upp eigin hamingju eða annarra.

Mundu þegar þú færð að ráða tíma þínum sjálfur í nánast öllu að þú ert með fjársjóð í höndunum. Fjársjóð sem þú átt og ber ríkulegan ávöxt þegar þú deilir honum með öðrum.

Það er góður draumur á nýju ári. Draumur sem getur ræst.

Desember er engum öðrum mánuði líkur. Síðasti mánuður ársins og færir okkur jól og gamlaársdag. Hátíð ljóss og friðar þar sem mikið er lagt upp úr góðum mat og sterkum fjölskylduböndum. Matur styrkir líkamamann og er sem hvert annað eldsneyti til ferðar hvers dags. Og fjölskyldan er okkur aldrei jafn mikilvæg eins og einmitt á jólum.

Í erli hversdagslegra mánaða lætur desembermánuður okkur nema staðar og gleðjast og njóta samvista. Þetta er sá tími þegar dagsbirtan bregður sér svo sem í snögga ferð til okkar hér harðbalamanna eins og til að árétta hve lífið er í raun og veru stutt — og dýrmætt. Minna okkur líka á nauðsyn þess að búa við frið við aðra menn og gleðjast með góðum vinum. Já, og minna á að lífið væri heldur snautt án birtu. Hvað værum við ef birtu brygði aldrei yfir líf okkar? En dagsbirtan hefur vart hniprað sig saman sem mest hún má fyrr en hún er farin að rétta ögn úr kútnum í desember.

Í sama mánuði þá hún er hve hlédrægust gefur hún von um að faðmur hennar verði stór og opinn. En það er ekkert óðagot. Eitt skref í einu — eitt hænuskref með hverjum degi sem upp rennur.

En desember kemur líka með aðventuna til okkar.

Aðventan er eins og rokkhljómsveit á tónleikum sem hitar upp fyrir aðalnúmerið. Þeir sem hita upp eru efnilegir og oftast framsæknir — þeir bera framtíðina í sér. Gefa til kynna það sem kemur og undirbúa áheyrendur fyrir það.

Aðventa er undirbúningstími og þýðir koma.

Jólin eru að koma.

Allt samfélagið tekst á flug. Það er hátíð framundan og þeirri hátíð fagnar nútíminn með því að gera sjálfa aðventuna að hátíð. Hann byrjaði á því að þoka smám saman til hliðar hinu gamla og hélaða orði jólafasta. Orði sem einhvern veginn minnir á sauðskinnsskó og grútartýru í torfbæ. Eða kannski fannst búandanum hér norður við Dumbshaf óþarfi að neita sér um ákveðinn mat á vissum tíma eða draga úr neyslu vegna þess að hungurvofan tók iðulega hús á mönnum og felldi marga? Öldin þráðlausa sem hleypur nær því hraðar en ljósið á öllum lífsins heimsklassabrettum kallar á annan stæl. Það eru fáir sem vilja halda sig frá ákveðnum mat og drykk á tíma aðventunnar. Sumir halda sig þó eingöngu við fisk — meðan aðrir jafnvel bægja frá sér lífrænum orkudrykkjum með kemískum keim og snúa sér að löðrandi puru og feitu hangiketi. Ketið feita og puran hverfa á hlaupabrettinu eftir jól. Fínt. Alltaf gott að hafa eitthvað til að stefna að.

Aðventan kemur inn í fangelsin með sínum hætti. Hún er hógværari en umstangið fyrir utan. En hún kemur. Það fylgir henni stundum innri spenna því sú hátíð sem hún boðar getur verið viðkvæm stund hjá mörgum fanganum. Hann er ekki í faðmi fjölskyldu og vina þegar hátíðin gengur í garð. Fanginn horfir frá hliðarlínu á undirbúning jólanna og getur verið dálítið hjálparvana. Það er kannski aldrei eins erfitt og einmitt á þessum tíma að finna fyrir þeim skorðum sem fangelsið setur bæð hvað snertir fjárhag og samskipti við sína nánustu.

Það getur kannski verið í augum einhverra óvænt hvíld að standa til hlés og horfa á hamaganginn fyrir utan og hafa nánast formlega afsökun fyrir því að taka ekki þátt í atinu. En það er hygginna manna háttur að leika hverju sinni út frá þeirri stöðu sem við blasir. Sé leikið út frá óskastöðu sem ekki er til er næsta víst að ógöngur blasa við. Raunveruleikinn verður fyrst kaldur þegar honum er afneitað. Það þarf kjark til að horfast í augu við hann en þegar það er gert sjást yfirleitt leiðir til að glíma við hann hvort heldur á aðventu eða jólum.

Boðskapur aðventunnar er hins vegar skýr burtséð frá því hvar hver er staddur hverju sinni. Aðventan bendir okkur á þráð lífsins. Hinn gullna þráð sem ofinn er inn í sjálft lífið í persónu meistarans frá Nasaret. Okkur er boðið að eignast hlut í honum.

Samfélagið er því sammála að viss grunngildi sem endurspeglast í lögum þess geti búið mönnum hamingjuríkt líf séu þau virt. Líf sem sé þessi virði að því sé lifað sjálfum sér og öðrum til ánægju og gagns.

Stundum er sagt að betrun skuli fara fram í fangelsisvist. Ástæða þess er einfaldlega sú að brotamaðurinn hefur almennt orðað hegðað sér illa að mati samfélagsins og er af þeim sökum kominn í fangelsi. Hefur brotið lög þess — brotið þann ramma sem settur er utan um mannlegt félag í því skyni að þar fari allt fram sómasamlega og með reglu. Betrun er yfirlýsing samfélagsins um það að viðkomandi einstaklingur þurfi að taka sig á í lífinu svo hann virði þennan ramma þegar út er komið.

Fangelsi er semsé svar samfélagsins við alvarlegum afbrotum – lokaður staður í frjálsu samfélagi. Svar fullt vanþóknunar yfir þeim athöfnum frjálsra manna sem vega að grunngildum þess. Þar dvelja fangar um skamma hríð eða langa vegna þess að sú krafa er ætíð lífandi úti í samfélaginu að þau sem brjóta lögin skuli tekin úr umferð. Þau eigi að fá rauða spjaldið. Viðhorfið endurspeglar nauðsyn til að refsa. Það örlar líka á ósk um að refsingin skili einhverju jákvæðu. Betri manni og skikkanlegri því allir koma aftur út í samfélag frjálsra manna.

Samfélagið endurspeglast að hluta til í þeim kjörum sem brotamönnum eru búin í fangelsum.

Margur fanginn kemur inn til afplánunar í ójanfvægi og það tekur hann stundum tíma að ná áttum. Lífsstíll hans hefur oft mótast af óreglu og skefjalausri nautnasýki. Hann hefur verið sinn eigin herra í smáu sem stóru. Þolinmæðisþröskuldurinn er lágur og það þarf andlegan styrk til að horfast í augu við þrenginguna sem fangelsisvistin hefur í för með sér. Auðvelt er í fangelsi að hafa allt á hornum sér — vistin er svo að dregið hefur úr möguleikum fangans til samskipta og eðlilegs lífs. Þess heldur þarf fanginn í andstreymi sínu á jákvæðum stuðningi að halda.

Það er gamalt viðhorf að refsing brotamanns skuli vera í sem líkustu hlutfalli við afbrot hans. Hann megi ekki hagnast á broti sínu hvorki andlega né veraldlega. Refsingin verði í raun að vera ögn þyngri en sá ávinningur sem hann hafði af broti sínu. Skiptir þá ekki máli hvað rak menn til afbrota — hvort það var nú nautnasýki, eigingirni, félagsleg neyð o.s.frv.

Þess vegna eru dómar mislangir. Tíminn er álitinn eitt það dýrmætasta sem hver maður hefur yfir að ráða. Frjáls tími úti í samfélagi frjálsra manna. Liðin stund kemur aldrei aftur hvort sem hún er lifuð í fangelsi eða utan þess.

Fanginn er ekki lengur yfirráðamaður síns eigin tíma. Hann verður að lúta öðrum þegar komið er að ráðstöfun hans. Þá blasa við honum erfiðleikar sem leysast ekki nema farið sé í gegnum þá. Þar er fanginn sjálfur lykilmaður og ræður að mestu leyti um viðbrögð sín eða verður fórnarlamb þeirra. Hans er að velja. Hvernig á hann að verja tíma sínum til góðs? Bjóða aðstæður hans upp á eitthvert val? Verður hann betur í stakk búinn til að takast á við flókið líf nútímamannsins og kröfuhart eftir að hafa verið í fangelsi?

Þá er líka mikilvægt að spyrja: Hvernig nýttir þú tímann sem þú varst í fangelsi? Og: Hvernig studdi samfélagið við þig í afplánuninni? Kom það til móts við þig? Réðir þú því sjálfur hvernig tíminn var nýttur? — Það sem þú velur í dag ræður nefnilega miklu um það sem gerist á morgun.

Nú horfa menn bjartsýnum augum til þess að nútímaleg og mannúðleg sjónarmið verði efld í fangelsum. Þau sjónarmið fela í sér þetta gamla orð, betrun. En þau skírskota ekki aðeins til brotamannsins heldur og til alls samfélagsins: Að brotmönnum verði búin betri kjör innan fangelsis til þess að auðvelda þeim að ganga út í samfélagið sem nýtir þegnar. Það er allra hagur.

Maðurinn hefur sennilega ætíð litið á sig sem skynsemisveru enda þótt hann hegði sér oft óskynsamlega. Stundum virðist svo sem skynsemin og andhverfa hennar togist á. Fallvaltur maðurinn gefur skynseminni stundum frí og snýst á sveif með andhverfu hennar sem hampar t.d. tímabundinni sælu eða gróðavon.

Á hátíðastundum er talað um manninn sem frjálsa skynsemisveru: Skynsemina í öndegi! Hann hefur jafnvel frelsi til að þoka skynseminni til hliðar ekki vegna þess að það sé svo skynsamlegt. Það þjónar nefnilega lund hans þá stundina.

En burtflæmd skynsemin bankar upp á fyrr eða síðar.

Eins og trúin.

Þegar maðurinn skyggnist um veröldina sér hann afrakstur skynsemi sinnar og afleiðingar óskynseminnar. Ofbeldi og stríð. Grimmd og ofstæki. Hungur og vesæld. Tækninýjungar sem létta lífið — framfarir í vísindum sem auka hagsæld og skilja drýgri lífsgæðum. En ekki njóta þó allir þeirra gæða.

Skynsemin getur verið frjó og leitt til farsældar. Hún getur líka verið torskilin og þurrpumpuleg á stundum. Neistar geta og hrokkið frá henni og kveikt elda óskynseminnar.

Trúnni er oft teflt fram sem einni af mörgum andhverfum skynseminnar. Hinn frjálsborni og skynsami maður geti ekki verið þekktur fyrir að trúa. Trúin byggi enda ekki á neinu nema óskhyggju og hugarburði.

Sennilega hefur maðurinn á öllum öldum haft eitthvert hugboð um að lífið í veröldinni eigi sér einhvern höfund eða háleitara markmið en skynsemi hans ræður við. Trúarbrögð mannkyns segja þessa sögu og hún er margslungin. Og trúarbrögðin eru ekki eitthvert forneskjutaut því ný skjóta upp kolli á öllum tímum. Þau sem fyrir eru ganga stundum í endurnýjun lífdaganna. En sum stirðna og verða ekki annað en umbúðir um innihald sem er gleymt. Önnur lognast út af.

Trú er ekki úreltari í sjálfu sér en maðurinn. Hún mun ætíð fylgja honum eins og dagur nótt. Nútíminn er hallur undir skynsemistrú og maðurinn löngum verið veikur fyrir því að trúa á sjálfan sig. Skynsemin talin leysa öll vandamál sem kunna að koma upp. Og það er maðurinn sem beitir skynseminni. Skynseminni sem hann hefur þegið að gjöf. Vísindalegar uppgötvanir með skynsemina í fararbroddi hafa þokað mörgum frá trú en þær hafa líka kallað aðra til fylgdar við trúna.

Það gleymist að andhverfa skynseminnar getur birst í dularfullum athöfnum og hugsunum mannsins. Veröldin er ekki í sauðalitunum. Hún er marglit og stundum er það skynsamlegasta sem maðurinn gerir það óskynsamlegasta þegar öllu er á botninn hvolft. Eða öfugt. Manneskjan er ekki heldur í sauðalitunum.

Trú er vídd í mannlegri skynjun. Köld skynsemin, oft sjálfumglöð og sigurviss, gerir stundum lítið úr henni. Sumir segja að trúin sé tilfinning ekki ólík ástinni. Þegar ástin blossar upp leitar eldblár loginn ekki endilega að kaldri skynseminni því þá stundina er þar á bæ ekkert sprek að finna. Hún leitar að öðru. Leitar að manneskju. Lifandi og hugsandi veru. Leitar að samhljómi í lífinu. Skynseminni er fagnað síðar — enda drómi hennar ólíkur bríma ástarinnar.

Trú og skynsemi geta leiðst hönd í hönd. Það er skynsamlegt að trúa því það hefur aldrei leitt til farnaðar að afneita mannlegu eðli og því sem mætir manninum á lífsleiðinni. Maðurinn á hlutdeild í mætti trúarinnar og skynseminni sem honum er gefin af þeim er kallaði hann til lífsins.

Það er hægt að deila um það hver kallaði manninn til lífsins. En það verður ekki deilt um hver er kallaður til lífsins.

Lífið er tímabundinn dvalarstaður þar sem á ýmsu gengur. Það reynir á manneskjuna í átökum lífsins. Reynir á skynsemi hennar. Og líka trú. Maðurinn getur sennilega aldrei fundið tilgang lífsins með skynseminni einni. Trúin stendur við hlið skynseminnar og þær stöllur talast við.

Okkar er að opna augun. Og eyrun.

Fólk er í mismikilli nálægð við fangelsi. Og í hugum margra eru fangelsi staðir sem menn vilja sem minnst vita af. Vilja hafa þau í sem mestri fjarlægð og hugsa þeim brotlegu þegjandi þörfina. Fangelsin eigi að vera sem fjærst hringiðu borgarlífsins og helst á eyðilegum stöðum þar sem naprir vinda hvína. Enda voru fangelsi löngum reist fyrir utan borgirnar og í útjaðri þeirra — og er svo víða enn.

Þau sem kynnast fangelsi skyndilega bregður nokkuð í brún. Þetta eru kynni sem þau síst vildu. Aðstandendur fyllast kvíða og sorg vegna þess hvernig komið er fyrir þeirra nánustu því enginn vill vera í fangelsi. Fangelsi er yfirlýsing samfélagsins um vanþóknun á gjörðum hinna brotlegu. Fangelsi vekur upp skammartilfinningu. Eftir kynni af vist sinna nánustu í fangelsi lítur fólk þessar stofnanir ríkisins öðrum augum. En það vaknar líka von í huga þess að fangelsisvistin verði þau skörpu skil í lífi fangans að hann hugsi sinn gang í vistinni. Snúi við af villubraut þá hann kemur út.

Fangelsi eru dapurlegir staðir sem geyma marga unga menn sem hrasað hafa á lífsleiðinni. Festst í viðjum vímu og afbrota. Barist um á hæl og hnakka við að losa sig. Árangur er misjafn. Sumum tekst að losa sig nokkuð fljótt en aðrir hrasa aftur og aftur.

Sá sem kominn er í fangelsi leiðir hugann strax að þeirri stundu þá hann getur gengið út í frelsið. Farið úr fangelsinu og jafnvel verstu aðstæður fyrir utan fæla hann ekki einu sinni frá því að ganga fagnandi út í frelsið og stundum með háleit markmið sem tekst að uppfylla að nokkru leyti. Fangelsið verður alltaf ókunnugur staður í huga hans og ópersónulegur vegna þess að það er innbyggt í eðli þess að enginn vill tengjast því né heldur vera þar.

Hversdagsleikinn í fangelsinu er líka þyngri en annars staðar. Hann verður stundum svo stækur að persónuleg einkenni manna dofna.

Í hugum fanga er fangelsi ekki endastöð og má ekki vera það. Vonin um farsælt líf eftir vist í fangelsi býr í hugum þeirra.

Dauðinn er hvort tveggja í senn fjarlægur og nálægur og spyr ekki um stað og stund þegar hann knýr dyra.

Dauði í fangelsi er þungbærari en dauði annars staðar. Fangelsi eru á vissan hátt merkt umkomuleysi hvort heldur sjálfs samfélagsins eða fanganna. Dauðinn er sársaukafyllri í helsinu. Þess vegna er hann þungbærari. Andlát samfanga hefur djúp áhrif á samfélag fanganna vegna þess að bundinn var endir á líf á stað sem er svo ólíkur lífinu. Dauðinn bregður köldum skugga á vonina sem býr í brjóstum þeirra. Þeir finna líka til með aðstandendum samfanga sinna sem eiga um sárt að binda. Von þeirra um betra jarðlíf til handa ástvini rann úr greipum sem sandur væri.

Þess vegna er hugur þeirra hjá aðstandendum.

Þess vegna biðja þeir fyrir þeim.

Biðja fyrir þeim sem létust.

Biðja og vona vegna þess að þeir eru manneskjur. Eins og ég og þú.

Margur kemur inn til afplánunar í ójafnvægi og það tekur tíma að ná áttum í þessum lokaða heimi sem heitir fangelsi. Sporin inn voru þung og sá tími sem í vændum var virtist óendanlegur.Tilfinningar geta verið blendnar. Einmanaleiki getur hellst yfir og ótti við sjálfan sig og hið ókomna bankar upp á. Sjálfsásökun og ásakanir í garð annarra togast kannski á og sjálfsvorkunn bærir á sér. Kannski rumskar hefndarhugur í dýpstu hugarfylgsnum eða eftirsjá kraumar undir niðri og vill leita út. Þolinmæðisþröskuldur er lágur og það þarf andlegan styrk til að horfast í augu við þrenginguna sem fangelsisvistin hefur í för með sér.

Allt eru þetta eðlilegar tilfinningar þeirra sem glíma við líf sitt í þessum aðstæðum.

Auðvelt er í fangelsi að hafa allt á hornum sér — vistin er svo að dregið hefur úr möguleikum fangans til samskipta og eðlilegs lífs. Hversdagsleikinn getur verið þungbær og fangelsisþreytan yfirþyrmandi. Það getur líka verið erfitt á köflum að bera sig vel og halda uppi jákvæðum dampi. En það er hægt — margur fanginn hefur sýnt það og sannað.

Innan fangelsis hríslast margir neikvæðir straumar. Það er lífsnauðsynlegt fyrir fangann til þess að afplánun hans verði bærilegri að láta ekki berast með þessum þungu straumum. Sjálf fangavistin elur af sér neikvæðni vegna þess einfaldlega að enginn vill vera í fangelsi. Í eðli sínu er það dapurlegur staður og minnir sífellt á að eitthvað fór úrskeiðis. Sú hætta er líka fyrir hendi að fanginn missi tök á sjálfum sér í vistinni og gefi sig á vald herskárri hugsun. Hugsun þar sem hann telur sig hafa rétt til að beita samfanga sína valdi og auka á vanlíðan þeirra annað hvort í hefndarskyni eða með því setja sig í dómarasæti. Hann hefur þá gleymt því að í fangelsi sitja allir fangar við sama borð.

Ein leið til að gera vistina bærilegri fyrir sjálfan sig og aðra er að horfast í augu við sjálfan sig og styrkja samstöðu fanga til góðra verka innan járnrammans sem heitir fangelsi.

Það má ekki gleymast að fangelsi er skipulögð þrenging á lífi fólks og aðstæðum. Ramminn utan um lífið inni í fangelsi er þrengri en sá sem búið er við fyrir utan það. Mikilvægt er fyrir fangann að nýta sér þá möguleika sem það gefur þó svo þeir séu ekki miklir. Ekki síður er það mikilvægt að átta sig á þeim áhrifum sem vistin hefur á líkama og sál. Mjög auðvelt er að tíunda allt hið neikvæða sem fangavist hefur í för með sér — það væri hægt enda þótt fangelsið væri sem fjögurra stjörnu hótel. Því svo lengi sem það er fangelsi þá er reynslan af fangelsisvist bitur.

Margir fangar átta sig vel á eðli þessarar vistar og hafa einsett sér að gera eins gott úr henni og hægt er. Forðast að horfa á hina neikvæðu hliðar og þess í stað lagt sig fram um að byggja sjálfa sig upp með ýmsu móti. Það er nefnilega mikilvægur þáttur í því að horfast í augu við sjálfan sig. Kannast við sjálfan sig og horfa á eigin gjörðir, skoða líf sitt með opnum augum og spyrja: Hvers konar lífi vil ég lifa? Eða: Ræð ég við líf mitt? Og ef ég ræð ekki við það: Hvað á ég að gera?

Fangar geta sýnt samstöðu — þeir hafa sannað það iðulega. Samstöðu til góðra verka. Engir upplifa fangavist nema þeir sjálfir. Aðrir horfa á fangavistina utan frá. Enginn veit hvað er að hafa glatað frelsi sínu nema hinn frelsissvipti.

Samfélag fanga er eins og hvert annað lokað samfélag. Öll samskipti manna eru eins og vefur. Ólíkir þræðir vefjast saman, sumir mynda fallega mynd, aðrir eru ruglingslegir og enn aðrir eru sem hver annar andlegur gaddavír. Innan fangelsis getur samskiptavefur fanga verið flókinn og stundum harður. Sjálfir geta fangar mýkt hann og þar með haft áhrif til góðs fyrir alla sem bíða þess tíma með óþreyju að komast út vegna þess að fangelsi er ekki endastöð.

Líkami manneskjunnar er farartæki hennar hér í heimi. Farartæki sem við erum með að láni og getur verið með ýmsum hætti þegar við fáum það og að sama skapi í misjöfnu ástandi þegar við skilum því. Merkilegt fyrirbæri og flókið sem við fáum ekki ráðið alveg við. Utan um líffærakerfið er strengd húð sem afmarkar sýnilegt rými hverrar manneskju í tímanum eins og landamæri milli þjóða. Húðin er ýmist mjúk og ilmandi sem barnshöndin eða elligul og hörð, ofurspennt eða liggur í rólyndislegum fellingum; hún getur þanist út í einu vetfangi eða skroppið saman á augabragði. Við lítum í spegil og það fyrsta sem við sjáum er húðin. Hún getur líka verið eins og opinn skjár sem segir til um líðan okkar og hvar við erum stödd í tímanum. Lifandi og fjörlegur skjár eða dimmur og drungalegur með villuboðum næturinnar.

Enda þótt heimurinn stýrist af reglum og lögmálum sem sum hver eru óhagganleg en önnur ekki þá er hann langt í frá að vera fyrirsjáanlegur og eintóna. Hann er nefnilega margradda og fullur af tækifærum innan síns háttbundna gangs og hefur kallað á mörg skáldleg og vísindafrán augu sem skyggnast um gáttir. Um þennan heim brunum við í líkama okkar um stuttan eilífðarspöl milli vöggu og grafar. Ferðumst á vit undarlegra ævintýra sem við semjum í félagi við aðra. Ævintýrin geta líka snúist yfir í sögu hryllings og glæpa. Öll vitum við að gangi náttúrunnar getur maðurinn breytt ýmist í ógáti eða af illum ásetningi og oft með skelfilegum afleiðingum. En þarna er manneskjan í sveigjanlegri náttúrunni sem henni er ætlað að nýta af skynsemi og alúð.

Veröldin er ofin í eina heild sem mörgum þykir stundum harla þunglamaleg og jafnvel illskiljanleg. Sumir eru fullir af ólund vegna dvalar í þessum stað sem þeir hafa ekki kjörið sjálfir. Aðrir fagna og njóta. Flestir fara þakklátir og glaðir í sinni um þennan mikla vef sem veröldin er og nýta til heilla öll þau tækifæri sem hann gefur. Ástæðan er sveigjanleiki manneskjunnar.

Stundum vill það gleymast hve sveigjanleiki er mikilvægur eðlisþáttur í fari manneskjunnar. Og stundum óttast menn sveigjanleikann og það athafnarými sem náttúran gefur þeim. Nægir að nefna dæmi þegar þeir snúa ótta sínum og valdi í band kenninga og trúarsetninga sem hringast um veröldina eins og snara. Veröldin verður sem annarlegur staður sem mörgum finnst fyrir vikið þeir hafa villst inn í. Kannast ekki við þennan gráa múrvegg í fífilbrekkunni. Gildir þetta hvort tveggja um trúarbrögð og stjórnmál. Í báðum tilvikum hefur verið reynt að steingera sveigjanleikann í súrri forræðishyggju eða í lofttæmdum rétttrúnaði eins og í trúleysistrúarbrögðum nútímans. Svipta manneskjuna grundvallareiginleikum sem gera hana hæfa til að lifa af ævintýri lífsins. Í mannlegum samskiptum er sveigjanleiki aðalsmerki. Hann spannar allt tilfinningasvið mannsins frá minnsta veikleika til mesta styrkleika. Sveigjanleiki feitletrar skilning og umhyggju. Hann gefur af sér og fórnar.

Einmenningarsamfélag fyrri alda kallaði á sveigjanleika og þess heldur fjölmenningarsamfélag nútímans. Þar dregur hver manneskjan upp úr skríni sínu það sem henni var gefið. Sýnir það svo aðrir fái skilið hana betur í samfélagi manna.

Sveigjanleiki er ekki rótleysi eða vingulsháttur; rýmingarsala á andlegum verðmætum því von er á nýrri sendingu eða ódýrt sölutorg þar sem öllu ægir saman. Eins og stráið eða tréð sem sveigist á árbakkanum fyrir vindi þá stendur hann kyrr á sinni rót. Rót sveigjanleikans er virðing, alúð og kærleikur. Sveigjanleikinn gefur til kynna örugga festu og drjúgt þolgæði. Stráið sveigist til en brotnar ekki vegna mýktar sinnar og festu. Svalur garrinn er sem mótlæti í mannlífinu og beygir okkur um stund en vegna festunnar brotnum við ekki. Við rísum upp þegar mótlætið hefur misst kraft sinn. Sveigjanleikinn styrkti okkur.

“Vitið þér eigi, að þér eruð musteri Guðs og að andi Guðs býr í yður?” stendur skrifað í 1. Korintubréfi 3.16.

Við gleymum því stundum hvað líkaminn er stórmerkilegt fyrirbæri. Hugur okkar býr í líkamanum og ferðast um víða veröld í honum. Við komumst ekkert frá honum. Hann er við og við erum hann. Samspil hugar og líkama getur verið flókið og oftast gengur það vel fyrir sig. Hugur veit af líkama og líkaminn af huganum. Andleg vanlíðan getur kveikt vanlíðan í líkamanum og angri eitthvað líkamann er næsta víst að það angur bankar upp á hugann. Líkamleg velsæld fer sem hlýr straumur um hugann.

Líkaminn talar á sinn hátt og við eigum að hlusta á hann. Einfaldasta rödd hans er svengdin og þá seðjum við hungur okkar. Margar aðrar raddir hans þekkjum við og erum misfljót til að gegna þeim. Stundum alltof fljót — og stundum alltof sein.

En líkaminn talar líka á annan hátt. Sá sem steytir hnefa í reiði sinni mót öðrum hefur ljáð líkama sínum mál án þess að eitt aukatekið orð hafi verið sagt. Þöglu bíómyndirnar á sínum tíma notuðu raddir líkamanna á mjög fjölbreytilegan hátt og ýktu oft um of. Aldrei sem þá nutu þær sín.

Daglega tölum við með líkamanum. Eitt handtak án orða getur sagt allt. Hlýtt og þétt handtak á sorgarstundu. Á sama hátt segir snöggt handtak fjandmanna allt sem segja þarf þá stundina. Hikandi handtak og slytttingslegt segir líka sitt á sama hátt og hressilegt handtak og ljómandi andlit.

Mannfræðingar hafa reiknað það út að meðalsetning í samtali taki um 2.5 sekúndur. Orðin segja ekki allt. Í hita stjórnmálanna er þó mælt hvað hver talar lengi í sjónvarpskappræðum til að gæta jafnræðis — en það segir ekki alla söguna. Andlitið talar sínu máli ef svo má segja — við getum greint 250. 000 svipbrigði í einu andliti. Eitt bros segir meira en mörg orð. Vísindamenn hafa greint sautján tegundir brosa hjá manneskjunni og hvert og eitt þeirra fleytir áfram tilfinningu ánægju og gleði.

Rúmlega helmingur allra samskipta fólks fer fram án orða — það er líkaminn sem kemur þessum skilaboðum áleiðis. Þessi þögla rödd líkamans hefur komið upp um margan og hjálpað öðrum.

Hin þögla rödd líkamans — eða hin sýnilega rödd — kemur vel fram í sjónvarpi. Þau sem vilja æfa sig í að sjá rödd líkamans ættu að slökkva á talinu í sjónvarpinu og horfa um stund á myndina þögla. Reyna að sjá hvað um er að vera og hvað fólk segir með líkama sínum. Hver tekur í hönd hvers að fyrrabragði? Hvernig er handtakið?

Þegar horft er á rödd líkamans er það andlit og hendur sem segja mest. Hin sigursæla hönd sem veifar til mannfjöldans. Stjórnmálamaðurinn sem veifar á útifundi til áheyrenda sem hann ímyndar sér að séu vinir hans. Útbreiddur faðmur sem lýsir hlýju og alúð. Spennt hönd hermannsins við húfuskyggni sem segir að hann sé til þjónustu reiðubúinn. Hönd á hjartastað þegar þjóðsöngur er leikinn. Eða vísifingur sem rís einn og sér upp úr höndinni og talinn almennt hafa neikvæð áhrif á þau sem það sjá. Svipbrigði í andliti er að mestu leyti sem alheimstungumál. Brosið er alls staðar bros, efasvipur er efasvipur o.s.frv.

Snerting á nefi getur sagt margt. Við komum við það ef kvef hrellir okkur eða eitthvert kusk hefur fokið upp í það. En svo er ekki alltaf.

Rannsóknir hafa leitt það í ljós að þegar menn ljúga þá verður mikið blóðflæði til hinna fínu háræða í nefinu og vegna þess finna menn fyrir smá kláða í nefinu og verða að snerta það. Frægasta dæmið um þetta er framburður fyrrverandi forseta Bandaríkjanna sem ásakaður var um ósiðlegt athæfi. Sjónvarpsupptaka af yfirheyrslum yfir forsetanum var skoðuð af taugasérfræðingum og kom í ljós að í hvert skipti sem hann laug þá snerti hann nef sitt en annars örsjaldan.

Líf okkar mannanna er ofið úr sögum. Á hverju andartaki bætist nýr þráður við þær sögur og smám saman dragast þeir allir í ákveðna mynd. Það er saga okkar. Líf okkar. Þegar við horfum á þræðina tvinnast saman og þekkjum svip okkar sem þar er íofinn kemur í ljós næfurþunn mynd. Já, jafnvel ógrynni mynda sem segja sögur. Sögur sem geyma gleðilegt atvik og hressileg. Aðrar sögur eru drungalegar og rifja upp daprar stundir í lífi okkar. En flestar geyma sögurnar atvik úr litskrúðugum hversdeginum sem er vettvangur okkar. Og líðandi stund í önnum dagsins er hin mikla sögusmiðja. Þar verða til sögur sem fela í sér háleit markmið, vonir okkar og þrár. Sögur sem fleyta áfram metnaði okkar, samúð og samkennd með þeim sem minna mega sín. Heimspekingur nokkur sagði að eina svarið við spurningunni: “Hvað á ég að gera við líf mitt?” væri að spyrja á móti: “Hvaða sögur eru hluti af sjálfum þér? “

Kristin trú segir sögu. Reyndar rekur hún margar sögur. Sumar þeirra eru dularfullar og óskiljanlegar. Aðrar svo auðskildar og djúpar. Svo eru þær sem eru algjör tilbúningur þar sem ímyndunin hefur tekist á loft. Þá eru það goðsögurnar svo teygjanlegar og torskildar í sveiflukenndri viðleitni sinni til að greina frá einhverju sem skiptir máli. Allar þessar sögur eiga það þó sammerkt að þær eru runnar frá mönnum — kannski voru sumir þeirra uppljómaðir? Maðurinn er vera sem segir sögur. Vera sem túlkar þær sömu sögur og reynir að flytja þær inn í líf annarra.

Í öllum sögum er spurt um sannleika eða sannleikskorn. Varla stæði á svari hjá okkur sjálfum ef við værum spurð um sannleikann í lífi okkar. Við gætum dregið ýmsa sannleiksbita upp úr lífsskjóðu okkar og boðið öðrum að njóta með. Og eins er víst að ekki myndu allir ljúka upp lofsorði á gæði sögubitanna úr lífi okkar.

En við komumst ekki frá þeim. Þeir eru þarna. Og þeir eru hluti af lífi okkar. Þeir geyma lífssögu okkar.

Þegar við skoðum líf okkar getum við ekki alltaf greint á milli staðreynda og hugarburðar. Í lífi okkar er hugarburðurinn oft samhliða staðreyndum. Svo þverstæðukennt sem það kann annars að hljóma þá getur staðreynd í huga okkar verið hugarburður að áliti annarra. Og öfugt.

Biblían geymir margar sögur — sögur sem menn skráðu. Sögur þjóða og einstaklinga. Sögur sem eiga sér í mörgum tilvikum fótfestu í raunverulegum atburðum. En sumar sagnanna eru taldar vera hreinn og klár uppspuni eins og saga Jónasar í hvalnum og sagan um Ester drottningu. En þó tilbúnar séu þá var þeim ætlað að koma ákveðnum skilaboðum áleiðis til áheyrenda — og lesenda. Og sem hverjar aðrar sögur þá hafa þær náð þessu markmiði. Sögur sem eiga rætur sínar í trúarlegum jarðvegi vísa út fyrir sjálfar sig og ögra einatt því sem kallast hversdagslegar staðreyndir — og að ógleymdum þeim sem blátt blóð vísindanna rennur um. Þær rjúka af heitri og ilmandi sannfæringu um tilvist völundar himins og jarðar.

Engin saga hefur verið rannsökuð jafn rækilega og saga Jesú Krists. Þar er enga eina niðurstöðu að finna heldur margar. Niðurstöður sem hafa fært hann nær okkur og niðurstöður sem hafa gert hann fjarlægan í augum okkar. Sögu Jesú Krists þekkja margir — hvort heldur það er nú saga hans sem sveitamanns úr Galíleu sem fór víða um og prédikaði eða hins upphafna Jesú Krists sem hinir fyrstu kristnu menn sögðu öðrum frá. Fáir neita því að hann hafi verið til — en þeir sem það gera, skipa þunnskipaðan bekk sérlundaðra. Kristin trú á rætur sínar í þeim sögum sem segja frá Jesú frá Nasaret, lífi hans og starfi. Dauða og upprisu. Saga hans og trúin á hann renna saman í eina mynd. Það er ekki aðeins myndirnar sem guðspjöllin draga upp af honum heldur einnig sú mynd sem við málum af honum í huga okkar og lífi. Í sögu okkar.

Sögu hvers og eins.