Skýrslur fangaprests

Skýrsla fangaprests þjóðkirkjunnar í árbók kirkjunnar 2009

Efnahagsþrengingar þjóðarinnar hafa haft áhrif á fangelsiskerfið. Allar áætlanir um uppbyggingu kerfisins röskuðust. Fyrirhugað var að stórbæta fangelsið að Litla-Hrauni, m.a. með byggingu nýrrar heimsóknar- og starfsmannaaðstöðu. Því var öllu skotið á frest og ekki ljóst hvað verður gert á næstu árum.
Þó nokkur blaðaskrif urðu um mitt ár um yfirfull fangelsi og aðstöðu fanga, starfsmanna og þeirra er heimsækja fanga. Nú er tvímennt í nokkrum fangaklefum á Litla-Hrauni og í Kópavogsfangelsi. Vitað er að öll þrengsli í fangelsum hafa margvísleg vandræði í för með sér. Fangasamfélagið er viðkvæmt og þéttsetinn bekkurinn getur stundum orðið dálítið órólegur svo ekki sé meira sagt.
Úrbætur í fangelsismálum hafa verið nokkrar á undanförnum árum og er það vel. Hins vegar hefur þessi málaflokkur þá tilhneigingu til að falla milli stafs og hurðar og einkum þá þrengingar steðja að ríkinu. Það virðist gleymast að afar mikilvægt er að búa vel að föngum svo meiri líkur séu á að þeir geti snúið við blaðinu heilshugar og það starf hefjist strax innan fangelsanna. Stór skref var stigið fyrir þremur árum þegar meðferðardeild var komið á fót á Litla-Hrauni. Hún hefur gengið nokkuð vel og þegar sannað gildi sitt. Er þar ekki síst að þakka góðu starfsfólki sem lætur sér annt um velferð fanganna.
Nokkuð hefur borið á því að ýmsir trúarhópar og einstaklingar hafi óskað eftir því að hafa samkomur með föngum í fangelsum. Er einkum um að ræða fólk sem hefur „frelsast“ eins og það er kallað. Fangelsisyfirvöld hafa iðulega verið nokkuð óviss um hvað gera skuli og stundum gefið þeim leyfi til samkomuhalds. Fangahópurinn tilheyrir þó að mestu leyti þjóðkirkjunni og þess vegna er starfandi þjóðkirkjuprestur meðal þeirra. Fangar eiga og þann rétt að forstöðumenn eða fulltrúar trúfélaga sem þeir tilheyra sæki þá heim. Hvítasunnumenn sóttu t.d. Litla-Hraun heim nánast allt frá því að það var sett á laggirnar árið í mars 1929. Sömuleiðis sinnti sóknarpresturinn á Eyrarbakka því frá upphafi en fyrsta guðsþjónustan á Litla-Hrauni var 19. maí 1929 í umsjón sr. Gísla Skúlasonar, Stóra-Hrauni. Fangaprestur hefur sinnt öllum föngum án tillits til hvaða trúfélagi þeir tilheyra. Hann hefur ekki gert neinar alvarlegar athugasemdir við þetta enda formlegt ákvarðanavald í þessum málum fangelsanna. Hins vegar hefur fangaprestur bent á að varlega skuli stigið til jarðar í þessu efni vegna þess sumir fangar væru áhrifagjarnir og auðvelt að hræra í þeim. En kjarni málsins er engu að síður að sama er hvaðan gott kemur. – Auk þess er því ekki fyrir að synja að fjörugir trúarhópar virðast höfða sterkt til sumra fanga.
Fangaprestur tekur þátt í margvíslegu starfi sem tengist fangelsiskerfinu. Þar skal fyrst getið um setu í Samráðsnefnd um málefni fanga en sú nefnd var sett á laggirnar árið 2005 að tilhlutan Fangelsismálastofnunar ríkisins. Í nefnd þessari eru m.a. fulltrúar frá Fangelsismálastofnun, meðferðarstöðum, forvarnardeild lögreglu, Rauða krossi Íslands og velferðarsviði Reykjavíkurborgar. Samráðsnefndin hefur komið saman að jafnaði um mánaðarlega og farið yfir málefni fanga. Nefndin stóð fyrir morgunverðarfundi í nóvember s.l. þar sem fjallað var um málefni fanga og fangelsa á krepputímum.
Fangaprestur er formaður fangahjálparinnar Verndar sem rekur áfangaheimili fyrir fanga sem eru að ljúka afplánun. Vernd og Fangelsismálastofnun gerðu með sér samning árið 1995 sem segja má að hafi valdið miklum umskiptum á högum þeirra fanga sem sjá hilla undir lok afplánunar. Nú geta þeir sem með lengsta dóma eru lokið allt að tólf mánuðum afplánunar sinnar á áfangaheimili Verndar. Skref í þessari þróun hafa verið tekin af gaumgæfni og ekki rasað um ráð fram. Hafa ríflega sjöunda hundrað fangar dvalið á áfangaheimilinu frá því að nefndur samningur var gerður. Þeim föngum sinnir fangaprestur einnig en oft er sagt að heimilið sé næst fjölmennasti afpánunarstaður landsins. Í þessu starfi Verndar sem öðru hefur fangaprestur átt góð samskipti við Fangelsismálastofnun ríkisins.
Fangaprestur er ritstjóri Verndarblaðsins og kemur að jafnaði eitt blað út á ári. Þá situr fangaprestur í húsnefnd áfangaheimilis Verndar en hún kemur saman vikulega.
Þá hefur samstarf fangaprests við önnur félög og samtök sem láta sér annt um málefni fanga verið gott. Þar má nefna Rauða krossinn en hann stendur fyrir heimsóknum í fangelsi af s.k. heimsóknarvinum. Í þessu sambandi skal þess og getið að fangaprestur stóð nokkrar vaktir í húsi Rauða krossins sem ætlað er atvinnulausu fólki.
Fangaprestur hefur einnig átt mjög gott samstarf við meðferðarstöð hvítasunnumanna í Hlaðgerðarkoti. Fangelsismálastofnun hefur gert formlegan samning við hvítasunnumenn um meðferð fanga. Starf þeirra í Hlaðgerðarkoti er árangursríkt og undir traustri forystu Guðrúnar Einarsdóttur.
Samstarf við Hjálparstarf kirkjunnar er sem fyrr hið besta.
Samstarf fangaprests við Hjálpræðisherinn hefur verið gott en þess má geta að Herinn gefur öllum föngum jólagjafir og hefur fangaprestur séð um að dreifa þeim í fangelsin. Þá er jólafagnaður Verndar haldinn í samvinnu við Hjálpræðisherinn á aðfangadagskvöld og flutti fangaprestur ávarp fyrir hönd Verndar á þessum fagnaði eins og undanfarin ár. Vernd gefur einnig öllum föngum jólagjafir.
Frú Hanna Johannessen, formaður jólanefndar Verndar, lést á liðnu starfsári. Fangaprestur átti gott samstarf við þessa einstöku konu sem lét sér umhugað um fanga og öll þau er minna máttu sín. Guð blessi minningu hennar.
Fangaprestur fer reglulega í fangelsin en þau eru fimm: Litla-Hraun, Kvíabryggja, Kópavogsfangelsið, Hegninarhúsið og fangelsið á Akureyri. Fangaprestur leitast við að vera í sem bestu sambandi við starfsmenn fangelsa, fangaverði og yfirmenn. Hann sinnir einnig föngum á áfangaheimili Verndar sem áður er getið. Fangaprestur er heimilisprestur réttargeðdeildarinnar en þar dvelja að jafnaði um sjö sjúklingar, ósakhæfir brotamenn.
Þá á fangaprestur sæti í Kærleikssjóði Sogns sem er hollvinasjóður réttargeðdeildarinnar. Sjóðurinn var varðveitur í gamla Landsbankanum og varð fyrir dálitlu hnjaski í efnahagshruninu en stendur engu að síður nokkuð vel. Þess skal getið hér að stofnandi sjóðsins, baráttukonan, frú Rósa Aðalheiður Georgsdóttir, lést á þessu ári níræð að aldri. Hún var stórmerk kona sem barðist fyrir mannsæmandi kjörum hinna ósakhæfu brotamanna. Blessuð veri hennar minning.
Nú skipa stjórn Kærleikssjóðs Sogns: Hreinn S. Hákonarson, fangaprestur, Sigurður Páll Pálsson, geðlæknir og yfirlæknir á Sogni, og Kristjana Thorarensen, leikskólakennari, en hún er barnabarn frú Rósu Aðalheiðar.
Helgihald í fangelsunum var með svipuðu sniði og hin fyrri ár. Ármann Hákon Gunnarsson, djákni, sá um tónlist í guðsþjónustunum. Nokkrir kórfélagar úr kirkjukór Selfosskirkju syngja jafnan við jólamessuna á Litla-Hrauni og réttargeðdeildinni. Organistar eru þeir Haukur Gíslason og Heiðmar Ingi Jónsson. Eru þeim öllum færðar þakkir fyrir vel unnin störf.
Nú hverfur Ármann Hákon Gunnarsson af vettvangi til Indlands og mun fangaprestur ekki njóta hans góðu starfskrafta að sinni. Honum eru þökkuð framúrskarandi störf og alúð í samskiptum. Það hefur verið mikill fengur að honum í helgihaldi innan fangelsanna. Guð blessi hann og fjölskyldu hans á nýjum slóðum.
Hefðbundin aðventustund var á Litla-Hrauni eins og undanfarin ár og þar komu ýmsir listamenn við sögu. Jónas Þórir Þórisson, organisti, er þar maður í öndvegi og kann fangaprestur honum kærar þakkir fyrir gott starf og mikinn eldhug. Aðventustundin er alltaf vel sótt og kunna fangar að meta hana og þá listamenn sem þar koma fram.
Í febrúarmánuði komu stúdentar úr guðfræðideildinni í heimsókn að Litla-Hrauni og ræddu við fangaprest um fangelsismál og starf hans. Var þetta einkar ánægjuleg heimsókn og fengu stúdentarnir að skoða fangelsið. Ræddu þeir m.a. við fanga og fangaverði.
Fjölmargir koma í viðtal á skrifstofu fangaprests og hefur hann einnig iðulega farið í heimahús til að ræða við aðstandendur fanga og þá sem eru á leið til afplánunar. Þá fer fangaprestur einnig með föngum í heimsóknir á heimili þeirra þegar fjölskylduaðstæður þeirra eru erfiðar. Einnig fylgir það starfi fangaprests að tilkynna föngum lát náinna aðstandenda.
Fréttabréf fangaprests: Á leiðinni, kom út að venju mánaðarlega og er hægt að lesa pistla þess á heimasíðu fangaprests: http://www.kirkjan.is/annall/fangaprestur. Hefur fréttabréfið komið út í ellefu ár og aldrei fallið út einn mánuður. Allir fangar fá fréttabréfið í sínar hendur sem og þeir starfsmenn refsivörslukerfisins sem þess óska.
Þá ritaði fangaprestur greinar í blöð og á heimasíðu félags fanga, timamot.is
Þann 8. mars s.l. voru áttatíu ár liðin frá því að fangelsið að Litla-Hrauni tók til starfa. Þeirra tímamóta var minnst á Litla-Hrauni með viðeigandi hætti. Flutti fangaprestur þar erindi um sögu Litla-Hrauns.
Fangaprestur er félagi í Prison Fellowship International og tekur virkan þátt í Íslandsdeild þeirra samtaka (Alþjóðasamtök kristinna fangavina á Ísland). Íslandsdeild PF kom í þriðja sinn upp s.k. englatré í Grensáskirkju á síðustu aðventu í samvinnu við Grensássöfnuð. Þegar englatré þetta var sett upp í fyrsta sinn voru viðtökur afar góðar.
Englatréð er jólatré sem lítil spjöld hafa verið hengd á. Á spjaldi þessu hefur staðið nafn barns sem einhver fangi á. Safnaðarfólk var hvatt til þess að taka eitt spjald og gefa viðkomandi barni jólagjöf. Nú ákvað söfnuðurinn að hvert barn skyldi fá tvær gjafir frá hverjum og einum sem tók spjald af englatrénu. Það var því vænn stabbi af jólabögglum við tréð á síðustu aðventu í Grensáskirkju.

Skemmst er frá því að segja að viðtökur við englatrénu voru mjög góðar og er Grensássöfnuði þakkað kærlega fyrir aðstoðina. Fyrirhugað er að koma englatrénu aftur upp á næstu aðventu í Grensáskirkju.

Fangaprestur hefur leitað til nokkurra aðila um að gerast liðsmenn Prison Fellowship á Íslandi. Í eðli sínu eru þessi samtök leikmannasamtök og er brýnt að leikmenn taki þar forystu. Umsjón fangaprests með samtökum þessum hér hin undanfarandi ár hefur verið tímabundin. Er von um að traust samtök taki að sér forystu í þessum félagsskap.
Þá hefur fangaprestur sótt fundi hjá félagi aðstandenda fanga sem heitir Aðgát, sem heldur fundi mánaðarlega yfir vetrartímann. Félag þetta var stofnað fyrir nokkrum árum og hélt fundi sína í upphafi í Grensáskirkju. Aðgát hefur reynst góður vettvangur fyrir aðstandendur fanga en þeir vilja stundum gleymast og sitja eftir með sárt ennið. Nokkuð hefur dregið úr áhuga fólks á þessu félagi og hefur verið rætt um hvernig megi halda því lifandi. Flestir aðstandendur halda sig til hlés og sinna ekki félaginu eða vita ekki af því.
Þá kom til umræðu í sumar að stofna félag aðstandenda og vina þeirra er dvelja í fangelsum í útlöndum. Sú umræða stendur enn yfir og ekki enn ljóst hvað úr verður. Svo sem kunnugt er dvelja nokkrir Íslendingar í fangelsum ytra við illan aðbúnað. Sumir þeirra eru í fangelsum sem eru fráleitt mannsæmandi.
Fangaprestur er oft beðinn um að koma á fundi ýmissa félaga og kynna starf sitt og ræða tengsl fangelsa og kirkju. Á síðasta ári fór hann þessara erinda tvisar sinnum.
Erlend samskipti voru minni á liðnu ári en oft áður. Hingað kom til lands í júní s.l. Hans Barendrecht, lögfræðingur, og yfirmaður Prison Fellowship í Hollandi. Fór fangaprestur með hann í nokkur fangelsi og kynnti hann starf samtakanna í Evrópu. Í sumarfríi sínu kynnti fangaprestur sér um dagsstund rekstur kaffistofu í Kaupamannahöfn, sem Exit heitir. Er það nokkurs konar miðstöð fyrir fyrrum fanga og geta þeir leitað sér þar ráðgjafar og stuðnings. Þar er merkilegt starf unnið sem margt má læra af.

Reykjavík 1. september 2009
Hreinn S. Hákonarson,
fangaprestur þjóðkirkjunnar
.