Skýrsla í árbók kirkjunnar 2005

Á liðnu starfsári opnaði fangaprestur heimasíðu embættisins á netinu. Naut hann þar dyggrar aðstoðar Árna Svans Daníelssonar og fyrir það er þakkað. Þó nokkur viðbrögð vakti síðan innan fangelsiskerfisins og voru þau afar jákvæð. Auk þess reynir fangaprestur að sjálfsögðu að vekja athygli á síðunni og þá einkum í tölvupósti. Heimasíðan geymir ýmsar upplýsingar um embætti fangaprests, skrif hans í fréttabréfið Á leiðinni sem og tilfallandi greinar. Þar má einnig lesa skýrslu fangaprests í Árbók kirkjunnar 2004. Netslóð heimasíðunnar er: http://kirkjan.is/fangaprestur/?page_id=7

Ætíð fara fram umræður í þjóðfélaginu um málefni fanga og fangelsa. Stundum er um að ræða upphlaup fjölmiðla út af einstökum málum og er sú umfjöllun hjá þeim flestum alla jafna vönduð og greinargóð. Mál fanga og fangelsa er vissulega samfélagsmál sem verður að ræða hispurslaust og af sanngirni. Frelsissvipting er mikið alvörumál og nauðsynlegt að svo sé búið að föngum í fangelsum að líklegra sé en hitt að þeir komi betri úr vistinni en þá þeir komu í hana.

Eðli máls samkvæmt hefur fangaprestur þó nokkur samskipti við Fangelsismálastofnun ríkisins. Þau samskipti hafa verið heiðarleg og hreinskiptin frá upphafi vega. Á síðasta ári kom til starfa nýr forstjóri (fangelsismálastjóri) Fangelsismálastofnunar, Valtýr Sigurðsson, fyrrverandi héraðsdómari við Héraðsdóm Reykjavíkur. Fangaprestur hefur setið fundi með honum og farið hefur verið yfir fangelsismálin á breiðum grunni. Ljóst er að með komu nýs fangelsismálastjóra að þar er á ferð maður sem hefur mikinn metnað fyrir hönd þeirrar stofnunar sem hann stýrir og ber auk þess hag fanga og fjölskyldna þeirra fyrir brjósti sér.

Síðast liðið haust sendi fangelsismálastjóri frá sér skýrslu þar sem lýst er markmiðum og framtíðaruppbyggingu fangelsanna – skýrslu þessa má lesa á vef Fangelsismálastofnunar ríkisins http://fangelsi.is/ Kjarni málsins að mati hans er að það sé þjóðfélagslega hagkvæmt að draga úr líkum á endurkomu manna í fangelsi vegna nýrra afbrota. Af þeim sökum m.a. er mikilvægt að aðbúnaður og þjónusta í fangelsum sé til fyrirmyndar. Ljóst er að hið gamla Hegningarhús í miðborg Reykjavíkur er ótækt sem fangelsi og skal það aflagt. Þá er einnig dagljóst að Kvennafangelsið í Kópavogi getur ekki vegna smæðar sinnar hýst langtímakonur. Jafnréttislög eru brotin á konum sem afplána langa dóma og ritaði fangaprestur um það mál í Verndarblað sem kom út skömmu fyrir síðustu jól. Þá er ákveðið að stækka fangelsið á Akureyri og Kvíabryggju. Síðan er horft til nýrrar fangelsisbyggingar á Hólmsheiði og með tilkomu hennar verður Hegningarhúsinu lokað og þangað flyst og gæsluvarðhaldsvist en hún er nú í einni álmu fangelsisins að Litla-Hrauni.

Frumvarp til laga um fullnustu refsinga var lagt fyrir á síðasta þingi eins og árið áður. Hið fyrra frumvarp var sent út til ýmissa aðila í samfélaginu og m.a. fangaprests. Gerði hann ýmsar athugasemdir við það bæði sem fangaprestur og sem formaður fangahjálparinnar Verndar. Þá bárust margar alvarlegar athugasemdir við fyrra frumvarpið víða að úr samfélaginu. Þess vegna var nýtt frumvarp samið og tók það að verulegu leyti tillit til afar margra athugasemda sem gerðar höfðu verið. Þetta frumvarp var samþykkt á nýliðnu þingi og mun taka gildi 1. júlí n.k.

Í 41. gr. nefndra laga stendur: Fangi skal eiga kost á að hafa samband við prest eða annan sambærilegan fulltrúa skráðs trúfélags. Þetta er tvímælalaust réttarbót fyrir fanga – enda þótt fangaprestur hafi starfað við fangelsin á Íslandi í rúmlega þrjátíu ár. Það stóð reyndar í fangelsislögum þá þau voru sett árið 1988 að í fangelsum skyldi veitt sérhæfð þjónusta eins og t.d. prestsþjónusta. Þetta var hins vegar fellt úr lögum 1997 og skilið eftir tómarúm. Nú á sem sé þjónusta fangaprests sér stoð bæði í landslögum sem og lögum kirkjunnar. Auk þess sem réttur þeirra sem ekki eru innan vébanda þjóðkirkjunnar er tryggður. Það er mikilvægt atriði í þessu sambandi enda þótt fangaprestur hafi þá vinnureglu að spyrja ekki um trúfélög viðkomandi fanga og sinni þeim öllum. Langflestir eru þó í þjóðkirkjunni.

Margir ósakhæfir afbrotamenn glíma við mikinn vanda og vilja á stundum gleymast en þeir eru svo sannalega hinir minnstu bræður og systur sem þurfa á hjálp og stuðningi að halda. Það var því mikið ánægjuefni er aldin kona hafði samband við fangaprest á haustdögum og skýrði honum frá hugmynd sinni um að hleypa af stokkunum hjálpar- og líknarsjóði sem hefði það að markmiði að styðja starfsemina á réttargeðdeildinni að Sogni. Frumkvöðull þessa sjóðs er frú Rósa Aðalheiður Georgsdóttir en hann er stofnaður til minningar um dóttur hennar, Kristínu Kjartansdóttur, er lést í Reykjavík af sárum sem geðsjúkur maður veitti henni vorið 1947 og var hún aðeins tveggja ára gömul.

Nokkrir fundir voru haldnir um málið og svo skipuðust mál með þeim hætti að Landsbanki Íslands tók þennan sjóð upp á arma sína og styrkti myndarlega. Hinn 25. nóvember s.l. var svo undirrituð í safnaðarheimili Neskirkju skipulagsskrá sjóðs sem ber heitið Kærleikssjóður Sogns.

Kærleikssjóður Sogns er líknar- og hjálparsjóður en jafnframt er honum ætlað að halda nafni stúlkunnar litlu lifandi. Hún var fórnarlamb sjúks manns á sama hátt og Rósa sjálf. Sú sem ráðist var að gengst í það að hjálpa ógæfumönnum sem vega í geðsýki sinni að öðrum. Í þessu ómar sterkur hljómur fyrirgefningar og náungakærleika.

Frú Rósa Aðalheiður hefur lengi borið hag ósakhæfra afbrotamanna fyrir brjósti og barðist fyrir því í mörg ár að réttargeðdeild yrði komið á fót þar sem geðsjúkum afbrotamönnum yrði sinnt með sómasamlegum hætti.

Fangaprestur situr í stjórn sjóðsins ásamt frú Rósu A. Georgsdóttur og og Magnúsi Skúlasyni, geðlækni, yfirlækni á réttargeðdeildinni að Sogni í Ölfusi.

Í næstu viku stendur til að sjóðstjórn fari að Sogni ásamt Björgólfi Guðmundssyni og skoði heppilegan stað fyrir gróðurhús sem fyrirhugað er að reisa á Sogni á vegum Kærleikssjóðsins og hugsanlega annarra aðila. Það er hugmynd starfsmanna að Sogni að gróðurhús væri kjörinn vinnustaður fyrir hina sjúku og ósakhæfu vistmenn.

Starf fangaprests í fangelsum var með hefðbundnum hætti á síðasta ári. Fangelsin eru heimsótt reglulega sem og áfangaheimili Verndar en fangaprestur er formaður fangahjálparinnar og ritstjóri Verndarblaðsins. Einnig sinnir fangaprestur réttargeðdeildinni að Sogni í Ölfusi. Þá eru fjölmörg viðtöl veitt á skrifstofu sem og í heimahúsum. Fangaprestur leitast og við að vera í sem bestu sambandi við starfsmenn fangelsa og réttargeðdeildarinnar. Fangar eiga greiðan aðgang að fangapresti hvort heldur í gegnum síma eða inni í fangelsunum.

Helgihald var með svipuðu sniði og hin fyrri ár. Sérstaklega skal þess getið að ýmsir listamenn bera uppi veglega aðventuhátíð sem haldin er að Litla-Hrauni. Þar er lykilmaður Jónas Þórir organisti og kallar hann til ýmsa listamenn sér til aðstoðar. Einnig leggja þau Gunnar Kvaran og Elísabet Waage fram sinn skerf. Sr. Gunnar Björnsson æfir sem fyrr hóp fanga í söng og hefur hann sungið við góðar undirtektir á aðventuhátíðinni. Öllu þessu fólki er þakkað fyrir ómetanlegt framlag sem hefur mannbætandi áhrif á alla fanga.

Fréttabréf fangaprests þjóðkirkjunnar, Á leiðinni, kom út mánaðarlega og er nú hægt að lesa pistla þess á heimasíðu fangaprests. Hefur fréttabréfið komið út í sjö ár og aldrei fallið út einn mánuður. Allir fangar fá fréttabréfið í sínar hendur sem og þeir starfsmenn refsivörslukerfisins sem þess óska.

Það varpaði dimmum skugga á líf fanga í Kópavogsfangelsi að einn fanganna þar svipti sig lífi í nóvembermánuði s.l. Þá fyrirfór sér maður á Litla-Hrauni í marsmánuði. Sem betur fer eru sjálfsvíg ekki tíð í fangelsum – þó var það 1998 sem þrjú sjálfsvíg voru framin á Litla-Hrauni með skömmu millibili. Vissulega er harmur fjölskyldnanna mestur þegar slíkir voðatburðir eiga sér stað. Hins vegar situr einnig fangasamfélagið eftir hnípið og er afar brugðið. Sjálfsvígshuganir koma upp iðulega hjá föngum og þeir skilja vel vanlíðan þess sem fargar sér. Þegar slík atvik verða er farið eftir viðbragðsáætlun fangelsanna og kemur fangaprestur þar að allri sálusorgun fanganna meðan sálfræðingar ræða við fangaverði og þá fanga sem eftir viðtali óska. Eins tilkynnir fangaprestur hinum nánustu andlátið eða biður aðra presta að gera svo ef þannig á stendur. Minningarathafnir í fangelsunum um hina látnu fanga eru hafðar á sama tíma og útför fer fram.

Fangaprestur hefur gert sér far um að kynnast starfi fangapresta annars staðar. Á síðasta ári fór hann á ráðstefnu norrænna fangapresta í Svíþjóð en hún er haldin annað hvert ár. Auk þess fór hann á fund enskra fangapresta og heimsótti áfangaheimili sem rekin eru fyrir fanga. Hollt er hverjum að sækja aðra heim og sjá hvað þeir eru að gera og skipast á skoðunum um starf og markmið.

Þá komu hingað í heimsókn á vordögum norskur fangaprestur og hollenskur maður sem er í forsvari fyrir rekstri kristilegs áfangaheimilis í Amsterdam. Fangaprestur ræddi við þau og kynnti fyrir þeim hvernig mál standa hér á Fróni.

Reykjavík 7. júní 2005

Hreinn S. Hákonarson,

fangaprestur þjóðkirkjunnar.