Sigurður Ægisson

Músin sem breytti jólunum

FRANZ Xaver Grüber burstaði snjóinn úr dökku hári sínu þegar hann gekk inn í Sánkti Nikolai-kirkjuna í Oberndorf í Austurríki, norðan við Salzburg, 24. desember árið 1818. Hann var kominn til að æfa sig á orgel kirkjunnar fyrir miðnæturguðsþjónustuna. Franz settist við orgelið, opnaði það, steig á fótstigið og byrjaði að spila. En ekkert heyrðist.

Rétt í því kom aðstoðarpresturinn, Jósef Mohr, inn í kirkjuna. Organistinn leit á hann og sagði hálf undrandi:

„Jósef, hvað skyldi hafa komið fyrir orgelið?“

Mennirnir tveir lituðust nú um á bak við orgelpípurnar. Þar fundu þeir svarið. Hungruð mús í leit að einhverju ætilegu hafði þá um nóttina komist á bak við pípurnar og nagað gat á leðurbelgina, er sáu orgelpípunum fyrir lofti. Það nart hafði gjörsamlega þaggað niður í hljóðfærinu og það einmitt nú á jólunum! Þeir litu angistarfullir hvor á annan.

„Er einhver möguleiki á að fá gert við orgelið í dag?“ spurði Franz.

„Nei, það er ég hræddur um ekki,“ svaraði Jósef.

„En hvernig eigum við að fara að því að hafa miðnæturmessu án tónlistar?“ spurði þá organistinn.

Mennirnir tveir stóðu þögulir og veltu fyrir sér hvað til bragðs skyldi taka. Allt í einu rauf Jósef, ungi presturinn, þögnina og sagði feimnislega:

„Heyrðu, Franz ...; ég hef ort kvæði.“

„Og...“ sagði Franz.

Jósef varð ákafari, þegar hann svaraði: „Jú, þú ert svo mikill hæfileikamaður á sviði tónlistar. Þú gætir samið lag við kvæðið og spilað undir á gítar. Síðan getum við tveir sungið það með barnakórnum ...“

„Leyfðu mér að sjá kvæðið, Jósef, en ég veit ekki hvort ég get samið lag við það fyrir miðnæturmessuna,“ sagði Franz.

Jósef beið meðan Franz las kvæðið, en það var í sex erindum, og organistinn smitaðist nú af ákafa prestsins, greip hatt sinn og þaut mót kirkjudyrunum.

„Ég kem eins fljótt og ég get,“ kallaði hann. „En ég er nú ekki eins viss með gítarinn. Fólk verður ekki hrifið af gítartónlist í kirkjunni.“ Svo var hann rokinn á braut.

Franz gekk til næsta þorps, Arnsdorf, þar sem hann starfaði við kennslu. Enginn veit hvað nákvæmlega gerðist í herbergi organistans næstu stundirnar, en hann var mættur til kirkjunnar í Oberndorf á réttum tíma. Þar biðu nokkrir drengir og stúlkur eftir að læra nýja jólasönginn.

Guðsþjónustan nálgaðist. Kirkjan var prýdd kertaljósum og grenigreinum. Fljótlega tóku kirkjugestir að tínast inn. Aldrei þessu vant heyrðu þeir enga orgeltónlist og gengu í þögninni inn eftir kirkjugólfinu. Fólk leit spyrjandi hvert á annað.

Á ákveðnum tímapunkti gekk fram lítill hópur barna, ásamt prestinum og organistanum.

„Það kom smá óhapp fyrir orgelið í nótt...“ byrjaði Jósef. Svo beið hann þangað til kliðurinn hafði dáið út.

„En við erum samt með dálítið, sem okkur langar að syngja fyrir ykkur,“ bætti hann þá við.

Og við gítarundirleik hófu þeir og börnin nú að syngja „Hljóða nótt“, sem við á Íslandi þekkjum raunar betur undir nafninu „Heims um ból“.

Þannig er í fáum dráttum ein útgáfa sögunnar af tilurð þessa einfalda en jafnframt mikilfenglega jólasálms.

Jósef Mohr fæddist 11. desember árið 1792 í Salzburg og mun hafa ort kvæðið góða í bænum Mariapfarr árið 1816. Hann andaðist 4. desember árið 1848, í Wagrain, 56 ára gamall, í sárri fátækt. Jarðneskar eigur hans voru þá engar að sögn nema einn messuserkur, gítar, pípa og tóbaksskjóða. Hann var jarðsettur í grafreit snauðra manna þar í bæ.

Franz Xaver Grüber fæddist 25. nóvember árið 1787 í Hochburg, Innviertel. Hann andaðist 6. júlí árið 1863 í Hallein, 76 ára að aldri. Gröf hans er í kirkjugarðinum framan við húsið, þar sem hann bjó í 30 ár. Hin upprunalega gítarútsetning hans er ekki lengur til, en hins vegar nokkrar útsetningar fyrir hljómsveit. Handrit Jósefs Mohr að sálminum, frá því um 1820, inniheldur gítarútsetningu og er hún talin komast næst þeirri upprunalegu, sem flutt var í miðnæturguðsþjónustunni í kirkju heilags Nikolai í Oberndorf í Austurríki á jólum árið 1818. Í Oberndorf var byggð minningarkapella árið 1938, í stað áðurnefndrar kirkju, sem eyðilagðist í flóði árið 1899.

Hinn ódauðlegi sálmur þeirra félaga er löngu orðinn þekktur um allan heim og er haft fyrir satt, að til séu af honum þýðingar á meira en 300 tungumálum. Þar af hafa a.m.k. fimmtán ljóðskáld glímt við að koma honum í íslenskan búning í gegnum tíðina og er þar ýmist um að ræða þýðingar eða frumyrkingu.

En það vita fæstir að kveikjan að þessu öllu var lítil, hungruð mús fyrir næstum 200 árum síðan.

Vegir Guðs eru sannarlega órannsakanlegir.