Á vef biskupsstofu tru.is má lesa bænir og sálma, bera fram spurningar um trúarleg málefni og lesa ótal svör við spurningum sem aðrir hafa borið upp. Þar er einnig að finna predikanir og pistla eftir presta og fleiri.

ÁRNI BERGMANN  – PRÉDÍKUN Í LANGHOLTSKIRKJU 26 FEBRÚAR 2012

Texti dagsins er sagan um það þegar Satan freistar Jesú. Hann hefur fastað 40 daga í eyðimörkinni og óvinurinn spyr: hvers vegna breytir þú ekki steinum í brauð til að seðja hungur þitt? Hann lætur Jesú standa á þakbrún musterisins og spyr: þykist þú ekki vera sonur guðs: af hverju kastar þú þér ekki fram af og lætur engla Drottins  bera þig á vængjum sínum? Og af háu fjalli sýnir hann Jesú öll ríki veraldar: allt þetta gef ég þér ef þú fellur fram og tilbiður mig?

Undarleg saga og áleitin, sem hefur fyrir löngu sest til í vitund okkar og lætur þaðan til sín heyra þegar minnst varir. Ekki síst endurómar í huga okkar þriðja freistingin, freisting valdsins, hvort sem við finnum hana í þjóðsögum, merkilegum skáldskap eða daglegu lífi  einstaklinga sem vilja stytta sér leið til auðs og valda með hæpnum aðferðum. Bibliusagan tengir sig við okkar Galdra-Loft og við þýskar sagnir um doktor Faust sem mörg stórskáld gerðu að yrkisefni eða við fjármálavíkinga á okkar tíma sem hafa hvolft skipi sínu og annarra. Allt skal ég gefa þér, ef þú þjónar mér, segir freistarinn. Þetta eru nær alltaf daprar sögur: sá sem fellur fyrir freistingunni glatast. Sjálfan sig selur enginn nema með tapi, sagði Sigurbjörn biskup eitt sinn þegar tekist var með mikilli heift á um framtíð íslenskrar þjóðar. En Jesúsagan minnir líka á annan möguleika: að hafna freistingunni og vinna síðan sigur, jafnvel í niðurlægingu og dauða. Og sá þráður er einnig tekin upp í mörgum sögum sem sagðar eru og sýndar. Til dæmis í kvikmyndinni Jesús í Montreal, þar sem slunginn lögmaður fer með Jesús endurkominn upp á þak skýjakljúfs og býður honum glæsilegan samning ef hann vill vinna fyrir hann. Munum líka  Atómstöð Halldórs Laxness: þar fær fátæk sveitastúlka glæsilegt tilboð: allt sem þú biður um skaltu fá. En hún hafnar tilboðI freistarans sem er elskulegur valdamaður sem hún reyndar hrífst af – vegna þess að hún vill verða manneskja af eigin rammleik.

Það kann að virðast langt á milli margra þessara sagna og texta dagsins þar sem Jesús deilir við Satan sjálfan og vitna báðir í Gamla testamentið sér til fulltingis. Við hvern er Jesús að tala? Satan er vissulega ekki persóna sem gengur um á götum borga, en hann á sér fylgsni í sálarlífinu. Við höfum vanist því fyrir löngu að þessi gaur sé persónugerfingur hins illa. Í gyðingdómi var þó meir talað um ”jetser hara”, hvöt til að gjöra illt, og sú hvöt var ekki persóna heldur snar þáttur af lífi hvers einstaklings. Og Jesús er hér fyrst og fremst manneskja sem er að glíma við sína illu hvöt. Hann er einn, hann fastar, hann sér sýnir og heyrir raddir. Eins og þeir gerðu síðar meir einsetumennirnir sem héldu út í eyðimörkina í trausti á boðskap hans sjálfs, Jesú frá Nasaret. Og vitundin skerpist og spurningarnar stækka sem á hann sækja í líki freistinganna þriggja sem hann vísar frá sér í nafni æðri sannleika.

Gáum að því að það er alls ekki sjálfsagt að vísa tillögum Satans frá sér. Er það ekki heillandi möguleiki að breyta steinum í brauð ef kostur væri á slíku kraftaverki? Og seðja ekki aðeins eigið hungur heldur ráða jafnvel bót á hungri í heiminum um leið. Og hver hefur ekki leikið sér að þeirri hugsun að eitthvað undur færði honum mikil völd í hendur? Því þá ekki einnig sá Kristur sem er líka “sannur maður” eins og guðfræðin hefur lengst af haldið fram og er sem slíkur fátækur farandprédíkari í rómversku skattlandi. Ef þú mættir ráða, segir freistingin, mundir þú gera heiminn miklu betri en hann er. Ekki veitir af.

En Jesús frá Nasaret finnst að það sé hið illa sem hvíslar þessu að honum. Hvers vegna er það? Einn helsti vinur Krists meðal mikilla skálda, Rússinn Dostojevskij á sitt svar við þeirri spurningu. Í einni skáldsögu hans segir á þessa leið: Jesús hafnar lævíslegum freistingum hins illa – vegna þess að hann vill ekki svipta mennina frelsi til að velja og hafna. Ef mönnum er sýnt kraftaverk eins og að steinar verði að ilmandi brauði eða Jesús fljúgi með fulltingi engla, þá eiga þeir ekki lengur neitt val. Þeir eru neyddir til að trúa á og treysta Kristi. Því hafnar Jesús, segir Dostojevskij, hann vill ekki brjóta náttúrulögmálin til að fá okkur í lið með sér. Við verðum að velja hans leiðsögn af frjálsum vilja.

Þessi skýring stingur kannski í stúf við kraftaverkasögur af Jesú en er engu að síður áleitin og merkileg með sínum hætti. Og svo er þriðja freistingin: Jesús vill ekki þiggja vald yfir ríkjum heims. Jón okkar Vídalín segir um þetta á sinn skemmtilega jarðbundna hátt: margur hefur lotið andskotanum fyrir minna. Og eins og ég áður spurði: er nokkuð að því að ágætur maður taki við stjórn heimsins, mundi hann ekki hafa skárri áhrif en aðrir höfðingjar? Ef til vill. En Jesús neitar sér um að stytta sér þannig leið. Það er sem hann geri ráð fyrir því að sú leið verði ekki farin nema með fulltingi hins illa. Sem blæs upp sjálfshyggju valdhafans og freistar hans á öllum tímum til vafasamra aðferða. Jesús telur annað skipta meira máli. Hann kveðst vilja lúta guði einum og þjóna honum.

Trúaðir kristnir menn taka þeim lokaorðum vafalaust sem sjálfsögðum hlut. En einnig þeir efahyggjumenn  sem taka freistingasögunni með sínum fyrirvörum geta fundið samsvörun með þeim sem skilja hana sem guðdómleg sannindi. Samsvörun í því að vissulega sé það til sem er meira virði en að ráða yfir fólki. Og í því að sá sem með vald fer, einkum mikið vald, er í þeim háska að bregðast því sem best er í honum sjálfum.

Hér er þá komið enn eitt tilefnið til að víkja að trúuðum mönnum og efahyggjumönnum og trúleysingjum í okkar menningarheimi, sem á sér hefð og sögu í kristni og kristnum ritningum. Í hverju eiga þeir samleið og hverju ekki?

Velviljaðir húmanistar segja sem svo: Jesús frá Nasaret er hetja þeirra sem hafna valdi, ofbeldi og græðgi og vildu ekki eiga neitt. Kristni er í rót sinni trú hinna valdlausu, þeirra sem standa höllum fæti í heiminum. Fordæmi og orð Krists voru vonargjafi litilmögnum og sakleysingjum í grimmum heimi. Og svo getur verið enn í dag.

Það er rétt – en um leið má vafalast heyra mótbárur sem eru á þessa leið: Kristnin varð ríkistrú í Rómarveldi og kirkjur hafa verið í fylgd við grimmt og spillt vald allar götur síðan. Kristni hefur verið notuð til margra illra hluta, meðal annars til að réttlæta valdníðslu og kúgun. Og það er alveg rétt. En kristið trúarlíf og textar geyma afar margt sem gengur þvert gegn slíkri notkun – eins og freistingasaga dagsins minnir okkur á.

Það er mjög í tísku nú um stundir að segja trúarbrögð og þá kristindóm hér hjá okkur eiga sök á flestu illu. Það liggur við, að hjá harðsnúnum trúleysingjum sé kristnin orðin einskonar nýr Satan sem freistar manna til að svíkja vísindi og mannúð – og þeir líkjast að sínu leyti þeim kristnu bókstafstrúarmönnum sem sjá þann sama Satan í hverri skoðun á guði sem ekki samrýmist þeirra eigin.

Þessi ramma tvískipting er bæði skaðleg og óþörf.

Það er margt sem vefst fyrir okkur. Ekki veit ég til dæmis hvernig ber að skilja það að Jesús frá Nasaret sé sonur guðs. En ég þykist vita að í kjarna kristindóms sé merkileg þrá – sem einnig má finna í öðrum trúarhefðum. Ekki endilega von um að öðlast vissu um hinstu rök tilverunnar. Heldur þá viðleitni að lifa í ljósi mikils tilgangs. Ég á við það að trúaðir menn reyni að fella að daglegu lífi sínu þá hrifningu og innsýn sem við upplifum á okkar bestu stundum, hvort heldur ein eða í samskiptum við aðra menn. Og læri með því móti að lifa í örlæti og réttsýni, sýna sanna samúð “þeim fjarlægustu og minnst virtu” eins og ágætt skáld hefur kveðið. Þetta er vissulega ekki þroski allra, því fer fjarri, en þetta er það sem best er í trúarlífi þeirra sem af opinni einlægni rækta sína trúhneigð. Í framhaldi af þessu skal því haldið fram, að það sem skipti langsamlega mestu máli í öllum hugleiðingum og rökræðu um trú sé þessi einfalda spurning: Hverju breytir trú í lífi þeirra sem hana aðhyllast? Því er aldrei auðsvarað, allt er einstaklingum bundið, sumum gerir trú illt, þýðir ekki að neita því, En þegar á heildina er litið er trú okkar sú leið sem við kjósum til að fylgja eftir þeirri þrá sem ég áðan nefndi, þeirri stefnu sem sálin tekur á leið sinni út fyrir okkur sjálf og okkar sérhyggjustrit.

Skyld þessu mætti vera afstaðan til ritninga kristinna manna. Það er ekki hægt að gera úr þeim safn svara við öllum spurningum. Það er heldur ekki hægt að vísa þeim frá sér sem úreltri forneskju sem gangi í berhögg við nútímavísindi. Þeir sem þetta reyna lenda fljótt í öngstræti. Ritningar geyma texta sem smjúga um okkar menningarheim og kalla á túlkun og afstöðu – því eins og áður sagði: þeir eru þegar til í vitund okkar og hugsanamynstri. Sagan af því þegar Jesú var freistað spyr þann sem á hlýðir að þvi, hvort hér sé eitthvað sem honum kemur við. Eitthvað sem til dæmis varðar nútímafreistingar skjótfengins hagnaðar eða þá eilífðarfreistingu að vlja upphefja sjálfan sig. Auðvitað eru ritningartexar ekki einir á ferð í huga okkar. Fyrir gamlan bókaorm eins og mig eru til skáldskaparverk sem hafa svipaða þýðingu og þeir. En sögur af Kristi búa yfir því sérstaka aðdráttarafli  sem fylgir þvi að hafa tekið við þeim barn að aldri og hafa síðan mætt þeim í mörgum myndum í list heimsins og skáldskap og í eigin viðbrögðum við breytni manna. Þær færa okkur nær þeim krafti sem brýnir manninn til ákvarðana þegar hann er spurður: hvað leggur þú gott til? Eða – svo vikið sé aftur að texta dagsins: hvernig svarar þú freistingahvísli hinnar illu hvatar, sem kemur bæði að innan og utan að? Og spyr meðal annars, hvort þú ekki viljir stytta þér leið með vafasömum ráðum, hvort þú viljir ekki ráðskast með aðra menn – í stað þess að gera tilveru þeirra ögn glaðlegri en annars væri. Ef til vill tekst einhverjum sem reynir að svara að nálgast það hugarfar sem Páll postuli lýsti í pistli dagsins og lýkur á þessum orðum: hryggir erum við en þó ávalt glaðir, öreigar en eigum þó allt..

Séra Jón Helgi Þórarinsson, sóknarprestur

Predikun 29. ágúst 2010 kl. 11

Guðspjallstexti: Lúkas 10. 25 – 37

Fermingarbörn koma í fyrsta sinni til guðsþjónustu á þessu hausti.

Biðjum

Guð, sem elskar, þú sem sérð eymd og neyð okkar mannanna og sendir son þinn til þess að þjóna okkur í kærleika. Hjálpa þú okkur að líkjast honum. Gefðu okkur góðvild og miskunnsemi svo að við göngum ekki framhjá þeim sem þarfnast hjálpar okkar. Heyr þá bæn fyrir Jesú Krist. Amen

I

Hver er Guð?

Hvar er Guð?

Er einhver tilgangur með lífi okkar – hver er sá tilgangur?

Í vetur munum við ræða um þessar og margar aðrar spurningar í fermingarstarfinu.

Þetta eru spurningar sem voru bornar fram upphátt og í hljóði fyrir þúsundum ára, og sérhver ný kynslóð spyr.

Þetta eru spurningar sem við öll þurfum að hugleiða reglulega.

M.a. þess vegna komum við saman hér á sunnudögum kl. 11 hér í kirkjunni, til að taka frá stund til að íhuga boðskap sem okkur er fluttur og á að vekja okkur til umhugsunar um lífið og tilveruna, á hvaða leið við erum á lífsgöngu okkar. Og markmiðið er að við tökum sitthvað með okkur sem byggir okkur upp og hjálpar. Við komum hingað líka til að fela Guði líf okkar og bænarefnin stór og smá sem á okkur hvíla – og hér tökum við undir lofgjörð og þökk til Drottins Guðs, sem er upphaf og inntak alls sem er.

Við erum samfélag þeirra karla og kvenna sem vilja fylgja Jesú Kristi, og þátttaka okkar hvers og eins skiptir máli. Við erum öll mikilvæg fyrir söfnuðinn allt eins og við erum hvert og eitt einstök og óendanlega mikilvæg í augum Guðs.

II

Við heyrðum í guðspjalli dagsins Jesús segja sögu sem við þekkjum flest. Hún er ein sú þekktasta allrar Biblíunnar, um mann sem varð fyrir árás og skilinn eftir hálfdauður við vegarkantinn. Því miður er þetta ekki bara gömul saga, því fólk verður enn fyrir árásum og ofbeldi til líkama og eða sálar, hvort heldur í Palestínu, þar sem Jesús starfaði, sem og hér á landi.

Slíkt getur gerst á ólíklegustu stöðum, líka þar sem þó helst skyldi vera okkur skjól og athvarf. Börnin þekkja þetta úr skólanum, því miður, þar sem einelti og fleira alvarlegt ofbeldi á sér stundum stað. Þeir staðir sem við ættum að vera hvað öruggust á eru það víst ekki alltaf. Það á við um heimilin, vinnustaðina og kirkjuna. Því miður eru dæmi um að ýmis konar ofbeldi á slíkum stöðum, og við verðum að horfast í augu við það, til að takast á við það og allt eins til að koma í veg fyrir að slíkt geti gerst í framtíðinni.

Hún hefur verið erfið umræða síðustu vikna um alvarlega ásakanir á hendur presti og biskupi um ofbeldi og áreitni og valdið okkur mörgum sársauka. Umrædd mál eru eldri en börnin sem nú byrja í fermingarfræðslunni, en þó enn uppi í umræðunni. Ástæðan er sú að það var aldrei gengið frá þeim á sínum tíma – borðið aldrei hreinsað. Þeir sem komu að málinu vonuðust sennilega til þess að það hyrfi einhvern veginn, gufaði upp inni í dimmum skáp þar sem þögnin ríkti. Þannig var almennt tekið á svona erfiðum málum þá í okkar samfélagið.

En slíkt gerist ekki – og er okkur lærdómur – kennir að við verðum að þora að ganga í málin, líka þau erfiðu og gera þau upp. Það getur vissulega verið sársaukafullt, en það verður að gera og er nauðsynlegt.

Ef við lesum rit Gamla testamentisins þá er einmitt oft nefnt að við þurfum að kveða upp dóma yfir ranglætinu og þeim sem það iðka.

Drottinn Guð þolir ekki ranglætið né hið illa. Því verður að linna og sá sem fyrir óréttinum hefur orðið skal fá uppreisn æru sinnar – hann skal verða reistur á fætur á ný.

Lög og reglur eiga að tryggja þetta í mannlegu samfélagi – því þau eiga að standa með réttlætinu, gæta þess að ofríkismaðurinn nái ekki völdum, eða að hann verði settur af ef hann kemst að, að ofríkinu og ofbeldinu linni, og sá sem fyrir því verður verður reistur á fætur og að honum hlúð.

Þess vegna er svo mikilvægt að dómar séu upp kveðnir þar sem sanngjörn og rétt lög ráða för, en hvorki linkind né fordómar eða dómharka sem eru öfgarnar í hina áttina.

En umfram allt skal hugað að þeim sem fyrir ofríkinu verður.

III

Sagan sem Jesús gefur okkur til hugleiðingar í dag, segir frá manni sem varð fyrir ofbeldi og lá eftir það hálfdauður í vegarkantinum.

Og hugsið ykkur – í sögunni lætur Jesús prest koma að, en ganga fram hjá, og síðan einnig Levíta, sem var líka maður sem þjónaði í helgidóminum, og hann gekk einnig fram hjá.

Hvað olli?

Vissu þeir ekkert hvað þeir skyldu gera?

Voru þeir að flýta sér á fund eða í messu?

Voru þeir hræddir við blóð, en ýmsir á dögum Jesú töldu sig ekki mega snerta blóð því þá myndu þeir vanhelgast.

Kannski höfðu þeir margar aðrar ástæður að því þeim fannst til að flýta sér framhjá.

Ljóst er að hver og ein afsökun sem þeir hefðu týnt upp var marklaus í augum Drottins Guðs.

Þeirra fyrsta skylda var að stoppa og liðsinna þeim sem lá þurfandi við veginn! Hann var náungi þeirra, bróðir sem þeim bar að gæta.

Jesús lætur útlending sinna því hlutverki – mann af þjóð samverja, sem voru úti á jaðri samfélagsins, sennilega ekki með trúna né siðina alveg á hreinu, og því litinn hornauga af mörgum. En hann var sá sem miskunnarverkið gjörði, sá sem gerði það sem rétt var og skyldugt, bæði í augum Guðs og manna.

Síðustu vikur hefur komið fram hvernig vandræðagangur og ómarkviss vinnubrögð einkenndu hvernig tekið var á málum og alvarlegum ásökunum innan kirkjunnar fyrir meira en áratug.

Eins og komið hefur fram hefur sem betur fer margt gerst í okkar samfélagi á síðustu 10 árum varðandi hvernig tekið er á kynferðisbrotamálum og mörgum öðrum málum. Það á líka við um kirkjuna. Nú eru til reglur og aðgerðaráætlanir og hefur biskup kynnt endurskoðun þeirra sem hann kallar fimm vörður á leið til lækninga. Þær innihalda skipun óháðrar rannsóknarnefndar, nýja fræðsluáætlun fyrir starfsfólk og presta kirkjunnar, ganga úr skugga um með svokallaðri skimun að starfsfólk kirkjunnar hafi ekki brotið af sér á þessu sviði, úrræði kirkjunnar til þess að taka á kynbundnu ofbeldi verði endurskoðuð og að styðja presta við að vinna með mál sem tengjast kynbundnu ofbeldi.

Nú er sem betur fer hvorki prestinum né Levítanum lengur stætt á því að ganga fram hjá, né neinum öðrum.

Prestar jafnt sem aðrir þurfa að segja frá verði þeir einhvers vísir, snerti það ofbeldi gagnvart börnum. Hin ríka þagnarskylda presta, sem vert er að hafa í huga er mjög mikilvæg, hliðstæð og hjá verjendum, og er svo til ósnertanleg sem betur fer – hefur þó þessa undantekningu sem barnaverndarlög fjalla um. Þá skal prestur tilkynna. Líf og heill og framtíð barnsins er í forgangi.

Söfnuðir þjóðkirkjunnar hafa orðið fyrir miklum skaða af þeim málum sem komið hafa á ný upp á yfirborðið síðustu vikur og eru jafnvel enn að koma í ljós. Og enginn veit hvort fleira kemur út úr myrkrakompunni. Við prestar segjum að þó miklu meira en nóg sé komið, þá sé samt nauðsynlegt allra vegna að hreinsa eins vel og kostur er. Fórnalömb ofbeldisins eiga að fá uppreisn æru og fá hjálp til að vinna sig út úr erfiðri reynslu sinni.

Það á við það sem gerist á vettvangi kirkjunnar, og einnig það sem gerist innan veggja heimilisins eða annars staðar í samfélaginu. Við verðum að þora að horfast í augu við það sem gerst hefur og vinna úr því til að hjálpa þeim sem hafa orðið fyrir ofbeldi, og til að koma eins og kostur er í veg fyrir að slíkt geti gerst síðar.

IV

Elska skaltu Drottinn Guð þinn af öllu hjarta þínu allri sálu þinni öllum huga þínum og öllu mætti þínum og þú skalt elska náunga þinn eins og sjálfan þig.

Þetta er æðsta boðorðið, æðsta reglan segir Jesús – það sem allar aðrar reglur og boðorð eru að boða með einhverjum hætti.

Kæru sóknarbörn

Predikunin í dag er orðin löng – miklu lengri en venja er, en efnið er alvarlegt og mikilvægt að um það sé fjallað.

Að lokum:

Krossinn er tákn Krists og kristin boðskapar.

Hann minnir á baráttu góðs og ills, en fyrst og síðast á sigur kærleika Guðs yfir dauðans valdi, sem upprisa Krists tjáir.

Krossinn bendir líka á samfélag okkar við Guð og hvert annað.

Lóðréttur ásinn táknar samband Guðs og manns og láréttur ásinn samfélag okkar manna.

Þetta tvennt þarf að fara saman til að mynda kross, bæði hið lóðrétta sem og hið lárétta.

Til að byggja þetta samfélag kristinnar trúar byrjum við þó ætíð á lóðrétta ásnum – sem táknar samfélag manns og Guðs. Minnumst þá strax þess fagnaðarerindis sem Jesús Kristur ber með sér og boðar, að við finnum ekki Guð, né getum heldur í eigin mætti eða getu klifrað upp til Guðs. Það er Guð sem leitar okkar, kemur til okkar hvar við erum, því Guð elskar og ann þó við gleymum honum í erli daganna.

Drottinn Guð er hér, hann gengur ekki framhjá hvar við kunnum að liggja hjálparvana við vegakantinn, og allir menn ganga framhjá.

Þannig er Guð, segir Jesús, eins og faðir sem fagnar týndu barni sínu sem það finnur, eða sem og kærleiksrík móðir sem hefur alið barn sitt og fórnar öllu til að næra það og varðveita.

‚Fyrst Guð hefur elskað okkur svo mikið þá ber okkur einnig að elska hvert annað.‘ (I Jóh 4)

Eigi stjörnum ofar á ég þig að finna, meðal bræðra minna mín þú leitar Guð.

Já, þinn vil ég vera, vígja þér mitt hjarta, láta ljós þitt bjarta, leiða blessa mig.

(Sálmur 367, sunginn á eftir).