Ábyrgð og frelsi voru þjóðgildin sem voru til umræðu þetta kvöld. Sr. Svavar A. Jónsson, sóknarprestur í Akureyrarkirkju, var með hugvekju og bæn í upphafi sem lesa má á trú.is. Erindi kvöldsins annaðist Baldur Dýrfjörð, lögfræðingur og fulltrúi Sjálfstæðisflokksins. Samantekt eftir kvöldið má lesa hér og horfa á erindi Baldurs á You-tube.

Sr. Svavar A. Jónsson var með snörp inngangsorð, lagði út frá fossunum í Myrkárbotnum, þar er Kálfafoss einn. Saga er til af kálfum sem sleppt var lausum að vori og frelsinu feignir hlupu þeir í gljúfrið og heitir fossinn því þessu nafni. Hann líkti útrásarvíkingunum við þessa kálfa og nefndi að því hefði verið varpað fram að þar væri eini verðugi staðurinn fyrir minnismerki um þá.

Kálfafoss í Myrká í Hörgárdal. Ljósmynd: Svavar A. Jónsson

Þetta var útlegging hans á orðum Páls postula í 5. kafla Galatabréfsins en þar segir: “Til frelsis frelsaði Kristur okkur, standið því stöðug, látið ekki aftur leggja á ykkur ánauðarok. Bræður og systur, þið voruð kölluð til að vera frjáls, mistnotið ekki frelsið í þágu eigin girndar heldur þjónið hvert öðru í kærleika.”

Athyglisverðar eru hugleiðingar hans takmörk frelsisins í anda þessarra orða postulans sem má lesa í pistli hans á trú.is. En einnig er hægt að hlusta á huvekju sv. Svavars.

Að því loknu flutti hann þessa bæn:

Drottinn Guð, við þökkum þér að þú gefur okkur frelsið,
þú frelsar okkur til frelsis,
gerðu okkur grein fyrir því í hverju frelsi okkar er fólgið,
til hvers við höfum frelsi,
hjálpaðu okkur að nota frelsið rétt,
og í samræmi við þinn helga vilja,
hjálpaðu okkur að nota það til að þjóna náunganum í kærleika,
hjálpaðu okkur að nota það til uppörvandi orða, blessandi áhrifa og góðra verka,
í Jesú nafni. Amen.

Söfnuðurinn söng svo frelsissálm Matthíasar Jochumssonar: Faðir andanna í sálmabókinni nr. 523.

Baldur Dýrfjörð um ábyrgð og frelsi

Þá var gengið inn í safnaðarsal og erindi kvöldsins flutti Baldur Dýrfjörð. Hann er lögfræðingur að mennt og hefur starfað sem lögfræðingur Akureyrarbæjar, hjá FSA og Norðurorku. Hann var tilnefndur af Sjálfstæðisflokknum á Akureyri til að fjalla um þjóðgildin í þessari erindaröð. í upphafi máls síns nefndi hann að honum þætti ekki ólíklegt að efnið ábyrgð og frelsi hefði verið valið með tilliti til þess frá hvaða flokki hann kæmi, en hann hefði ekki síður vilja fjalla um jafnréttismál, enda þau mál honum hugleikin.

Í erindinu vildi hann líta til sögunnar en skoða einnig notkun hugtakanna í nútímanum. Hann lýsti áhuga sínum á réttarheimspeki og vildi taka efnið þeim tökum. Undirliggjandi væri erfið reynsla þjóðarinnar eftir hrun. Óraunsætt væri að fjalla um þessi hugtök án þess að horfast í augu við þann raunveruleika.

Yfirskrift erindisins var orð Bjarts í Sumarhúsum úr sögu Halldórs Laxness Sjálfstæðu fólki: “Ég er frjáls maður”. Og undirtitill hugleiðingar um frelsi og ábyrgð.

Í upphafi erindisins sýndi hann krossfestingarmynd úr kirkju La Sagrada Familia í Barcelona (hér til hægri) og sagði frá örlögum Gaugis en síðustu ár ævi sinnar helgaði hann byggingu þessarar kirkju. En seinna í erindinu kom í ljós tengingin að frelsið er ekki sjálfgefið, það þarf að berjast fyrir því og vaka yfir því. Þeir sem haldið hafa fram gagnrýninni hugsun hafa oft þurft að gjalda þess með lífi sínu. Hér nefndi Baldur Sókrates og Krist sem dæmi um slíka einstaklinga.

Eftir að hafa greint frá nokkrum skilgreiningum á frelsinu, staðnæmdist hann við skilgreiningu Isaiah Berlin (1909):

Næstum hver einasti siðspekingur í sögu mannkyns hefur lofað frelsið. Merking þessa orðs, rétt eins og hamingju og gæsku, eins og eðlis og raunveruleika, er svo gljúp að það lætur undan svotil hverri túlkun. Ég hef hvorki í hyggju að ræða sögu þess né
þær ríflega tvöhundruð merkingar sem hugmyndasagnfærðingar hafa fundið á þessu síhvikula orði.

Hann vitnaði í Frönsku mannréttindarlögin frá 1789, Montesquieu og Woodrow Wilson. Nokkuð dvaldi hann við John Stuart Mill og bók hans Frelsið og þá sér í lagi svokallaða frelsisreglu. Benti hann á að þrískipting valdsins væri sett til að takmark vald yfirvalda og að úr þeim jarðvegi sprettur þessi umræða um frelsið.

Reglan sem Mills setur fram er þessi:

Reglan er þessi; því aðeins er öllu mannkyni, einum manni eða fleirum, heimilt að skerða athafnafrelsi einstaklings, að um sjálfsvörn sé að ræða. Í menningarsamfélagi getur nauðung við einstakling helgast að þeim tilgangi einum að varna þess, að öðrum sé unnið mein.

(Frelsið, bls. 50)

Hann tók undir ræðu sr. Svavars að frelsinu yrði að setja skorður. Og lagði ríka áherslu á ábyrgð einstaklingsins á gerðum sínum. Og fjallaði á athyglisverðan hátt um samband þessarra hugtaka frelsis og ábyrgðar. Í því sambandi rifjaði hann upp orð skólameistarans Þórarins Björnssonar: “Manndómur skapast ekki án ábyrgðar og ábyrgð ekki án frelsis.”

Í erindi sínu gekk hann beint til verks um ábyrgð stjórnmálamanna og bankamanna í hruninu. Vitnaði hann þar í úrvinnslu flokks síns á Akureyri á fundum nokkrum mánuðum eftir hrunið en vildi greina á milli ábyrgðar og sektar. Í umræðunni á eftir var þessi umræðu tekin og komið inn á ábyrgð almennings sem stundum er haldið fram. Baldur vildi meina að menn yrðu að taka ábyrgð á ákvörðunum sínum en Svavar taldi að orðið hefði forsendubrestur sem hefði haft hörmulegar afleiðingar fyrir marga. Í umræðunni var komið inn á nauðsyn traustsins sem hefði brostið gagnvart bankastofnunum sérstaklega og spurt hvort hefði orðið nokkur breyting á.

Það sem Baldur taldi að hefði verið alvarlegast var að skort hefði gagnrýna hugsun. Það var aðalatriðið í erindi hans að mínu mati. Þegar hann fjallaði um ríkjandi siðferði og gagnrýnið siðferði. En gagnrýnið siðferði kemur til þegar verða breytingar í samfélaginu. Tók hann þar baráttu blökkumanna sem dæmi. En um leið að gagnrýnin hugsun hefur alltaf kostað baráttu ef ekki dauða eins og í dæmi Sókratesar og Krists. Þar hnýtti hann saman upphafsmynd sína við krossfestingarmyndin í La Sagrada Familia.

Eftir þessa greiningu og innlegg um ábyrgð og frelsið lagði hann inn eftirfarandi atriði sem vakt umræður um samfélagið sem við viljum sjá en er ekki ljóst að stefnt er að þar sem ábyrgð og frelsi haldast í hendur.

Hver ber ábyrgðina?
Með hvaða hætti er meðvitundinn um ábyrgðina vakin og virkjuð
• Freistni vandinn (e. moral hazard). Skýrsla Rannsóknarnefndar Alþingis bls. 12
• Samkvæmt lýsingu Steingríms Ara var vikið frá öllum helstu verklagsreglum einkavæðingar nefndarinnar. Skýrsla RA bls. 20
• Lagareglur og andi laganna. Skýrsla RA bls. 50
• Samfélagsleg ábyrgð. Skýrsla RA bls. 47

Hægt er að hlusta á erindið í heild sinni hér.

Einnig má horfa á stærsta hluta erindisins á You-tube. Gísli Steinar Jóhannesson annaðist upptöku og klippingar.

Umræðan um þjóðgildin heldur áfram í Glerárkirkju öll mánudagskvöld í febrúar og mars en frummælendur koma meðal annars frá öllum stjórnmálaflokkum og samtökum sem eiga fulltrúa í bæjarstjórn á Akureyri:

• Nánari upplýsingar hér á vefnum
• Dagskrá kvöldanna (pdf-skjal) (pdf-skjal)
• Frásögn frá fyrsta þjóðgildakvöldinu

Merki: Fræðslukvöld, Fullorðinsfræðsla, Þjóðgildin

Guðmundur Guðmundsson, 17/2 2011 kl. 8.40