Á fimmta þjóðgildakvöldinu var fjallað um þjóðgildin lýðræði og jöfnuð. Framsögu flutti Guðmundur Baldvin Guðmundsson, bæjarfulltrúi Framsóknarflokksins, en sr. Arna Ýrr Sigurðardóttir hóf kvöldið með inngangsorðum og helgistund. Hér á eftir fer stutt samantekt frá kvöldinu, en horfa má á erindi Guðmundar á youtube og lesa inngangsorð sr. Örnu á trú.is.

Inngangsorð: Sr. Arna Ýrr Sigurðardóttir

Sr. Arna hóf mál sitt með því að vitna í orð CS Lewis, þar sem hann ræðir lýðræði í bók sinni Mere Christianity:

Ódauðleikinn er annar greinarmunur á milli alræðis og lýðræðis. Ef manneskjur lifa aðeins í sjötíu ár, þá eru ríki og þjóðir, eða menningarsamfélög, sem geta enst í þúsundir ári mikilvægari en manneskjan. En ef kristindómurinn er sannur, þá er manneskjan ekki aðeins mikilvægari, heldur ólýsanlega mikilvægari, því hún er þá eilíf og líf ríkis eða menningarsamfélags, í samanburði, aðeins eitt andartak. (Lausleg þýðing AÝS)

Að mati Örnu dregur Lewis þarna upp mynd af mannskilningi sem er grundvallandi þegar hugsað er um hugtökin lýðræði og jöfnuð út frá kristinni trú. Það sé mannskilningur sem grundvallast meðal annars á því hvernig Jesús Kristur leit á manneskjur og hvernig hann umgekkst þær.

Arna minnti á að hugmyndin um Imago Dei, það að við erum sköpuð í Guðs mynd, undirstriki það að allir menn séu jafnir. Þegar talað sé um jöfnuð og lýðræði út frá kristinni trú þurfi að skoða hvað Jesús hafi sagt um þessi gildi og minnti á orð hans í 20. kafla Matteusarguðspjalls:

Þið vitið að þeir sem ráða fyrir þjóðum drottna yfir þeim og höfðingjar láta menn kenna á valdi sínu. En eigi sé svo meðal ykkar, heldur sé sá sem mikill vill verða meðal ykkar þjónn ykkar. Og sá sem vill fremstur vera meðal ykkar sé þræll ykkar. Mannssonurinn er ekki kominn til þess að láta þjóna sér heldur til að þjóna og gefa líf sitt til lausnargjalds fyrir alla

Að mati Örnu birist róttækni Jesú mjög vel í þessum orðum, þjónustan sé lykilatriði. Seinna í erindi sínu minnti hún einnig á að samkvæmt skilningi kristninnar geri skírnin okkur öll jöfn. Þannig eigi kristnar kenningar um lýðræði og jöfnuð að byggjast á róttækum hugmyndum Jesú Krists um jafnan rétt allra manna, karla sem kvenna, til kærleika, virðingar og síðast en ekki síst, til áhrifa. Lesa má pistil sr. Örnu í heild á trú.is.

Framsöguerindi: Guðmundur Baldvin Guðmundsson.

Í upphafi erindis síns greindi Guðmundur frá því að hann hefði verið einn þeirra heppnu sem tóku þátt í þjóðfundinum 2009. Þarna hafi verið saman kominn ríflega 1200 manna hópur fólks sem hafði brennandi áhuga á að ræða þjóðfélagsmál og endurmeta grunngildi samfélagsins og skapa saman nýja og heilbrigðari framtíðarsýn. Að hans mati hafi þó nokkuð hallað á hlut landsbyggðarinnar þar sem að rétt ríflega helmingur þeirra fulltrúa sem boðaðir hafi verið af landsbyggðinni hafi ekki mætt. Í stað þeirra hafi verið fyllt í hópinn með fólki af suðvesturhorninu.

Guðmundur taldi umfjöllun Gunnars Hersveins vera um margt athyglisverða og vitnaði hann í inngangsorð Gunnars að kaflanum um lýðræði og jöfnuð, en þar segir Gunnar (bls. 101):

Lýðræði og jöfnuður eru svo viðamikil hugtök að mörgum fallast hendur og leyfa öðrum að fást við þau, fræðimönnum og þingmönnum eða hópum og stofnunum.

Hann minnti á að lýðræði á rætur sínar að rekja til gríska orðsins demos (fólk eða lýður) og kratos (vald). Þannig sé lýðræði þær reglur sem fólkið setur sér eða það kerfi sem fólkið býr til og semur reglur sem því sjálfu ber að hlýða. Að mati Guðmundar er lýðræði afar stutt á veg komið og ekki eins sjálfsagt og rótgróið eins og margur gæti haldið. Þá minnti Guðmundur á að lýðræði er oft skipt í tvenns konar hugtök, annars vegar stjórnskipunarlýðræði (uppbygging grunnstofnana samfélagsins) og hins vegar ákvörðunarlýðræði (hvernig hópar taka ákvarðanir).

Að mati Guðmundar tekur Gunnar Hersveinn heldur djúpt í árina þegar hann talar um að staða lýðræðis hafi verið veik, lýðræðið hafi dagað uppi og að það sé viðamikið verkefni að breyta Íslandi í lýðræðisríki. Hins vegar sé sannleikskorn í þessari dökku mynd Gunnars, víst sé að við höfum sofnað á verðinum, völd og græðgi hafi fengið að tröllríða þjóðinni og að flestir þeir sem dansfærir hafi verið, hafi dansað í kringum gullkálfinn.

Guðmundur segir það miður hve umræðan um lýðræði og breytingar sé oft ómálefnaleg, í stað samræðu séu settar fram ýmsar fullyrðingar um róttækar breytingar sem eru svo þegar á hólminn er komið ekki líklegar til árangurs. Hér tekur hann undir orð Gunnars Hersveins að lýðræðisbreyting krefjist tíma og samræðu.

Í þessu samhengi valdi Guðmundur að vitna í Kofi Annan, fyrrum aðalritara Sameinuðu þjóðanna:

Enginn maður fæðist sem fyrirmyndarborgari, ekkert ríki fæðist sem lýðræðisríki. En í báðum tilvikum er um að ræða ferli sem er í stöðugri þróun. Ungmenni verða að taka þátt í því allt frá fæðingu.

Hlutverkið sem okkur sé falið sé að ala fólk upp í lýðræði, þetta sé hlutverk fjölskyldna, stofnanna samfélagsins og ekki síst stjórnmálaflokkanna. Bæta þurfi lýðræði innan flokkanna. Þar sé og hafi verið vettvangur fyrir lýðræðislegar samræður. Hér sagðist Guðmundur telja að flokkarnir þyrftu að taka sig á, fólk innan flokka þyrftu að gera miklu meira af því að ræða sig niður á niðurstöðu, taka tillit til sjónarmiða allra eða sem flestra og ná sameiginlegri lausn. Í þessu samhengi velti hann því upp hvort verið gæti að það væri hollt fyrir okkur að minnihlutastjórn tæki við völdum, því þá þyrfti að breyta samræðuhefðinni og menn væru háðari því að hlusta á hina.

Guðmundur sagðist óttast aukið sinnuleysi kjósenda, það væri til þess fallið að draga úr virkni aðhaldsins gagnvart stjórnvöldum. Í þessu samhengi var honum tíðrætt um kosningar og kosningaþátttöku og fór aðeins yfir tvö mál í því samhengi, annars vegar þjóðaratkvæðagreiðslur um ICESAVE og hins vegar kosningar til stjórnlagaþings.

Eftir að hafa rætt ítarlega um lýðræði kom Guðmundur inn á umfjöllun Gunnars Hersveins um jöfnuð og minnti á að fyrsta setnings Gunnars um jöfnuð er svona: Jöfnuður er lýðræði. Jöfnuður og lýðræði eigi það sameiginlegt að vera verkefni án endastöðvar. Hlutverk samfélagsins hljóti á öllum tímum að vera að leita að sem mestum jöfnuði meðal þjóðfélagsþegnanna. Það sé miður að mati Guðmundar að þjóðin hafi farið all verulega út af þessu spori. Hér tekur Guðmundur undir orð Gunnars sem telur að jöfnuður milli hópa hafi horfið, ríkir hafi orðið ríkari, valdamiklir valdameiri, snauðir snauðari og hlýðnir hlýðnari.

Í lok máls síns vitnaði Guðmundur í14 gildi sem sett voru fram fyrir um 40 árum síðan. Hann sagðist telja þessi gildi eiga fullt erindi til okkar í dag, þó að aðlaga þyrfti sum að breyttum aðstæðum, en hann gæti tekið undir þau flest:

Við viljum skapa:

1. Þjóðfélag, þar sem jöfnuður og mannleg samhjálp sitja í öndvegi

2. Þjóðfélag, sem tryggir sókn þjóðarinnar til æ fullkomnara og virkara lýðræðis, aukinnar menningar og andlegs sem líkamlegs heilbrigðis allra þegna þjóðfélagsins.

3. Þjóðfélag, þar sem hver einstaklingur getur valið sér eigið lífsform og þroskað hæfileika sína við skilyrði stjórnmálalegs, efnalegs og andlegs frelsis.

4. Þjóðfélag, sem tryggir öllum frelsi frá ótta, skorti og hvers konar efnalegum þvingunum, mismunun og þjóðfélagslegu óréttlæti og hefur réttaröryggi og afkomuöryggi að leiðarljósi.

5. Þjóðfélag, þar sem allir hafa jafnan rétt til menntunar og jafnan möguleika á að njóta allra menningarlegra gæða, sem þjóðfélagið skapar.

6. Þjóðfélag, sem styður að heilbrigðu lífsgæðamati og setur manngildið í öndvegi, en hafnar því gildismati fjármagns og peningavalds, sem þjóðfélag þeirra afla skapar.

7. Þjóðfélag, sem stöðugt sækir fram til aukinnar velmegunnar með skynsamlegri stjórnun og áætlunum um hversu íslenskar auðlindir verði nýttar af mestri fyrirhyggju og atvinnulíf, sem á þeim byggir, verði þróað, án þess að vera að neinu marki byggt upp á fjárfestingu útlendinga.

8. Þjóðfélag, sem missir aldrei sjónar á verndun fegurðar og sérkenna íslenskrar náttúru og rétti allra landsmanna til að njóta þeirra, en hafna skyndigróða, sem síðar gæti spillt verðmætum, sem ekki verða til fjár metin.

9. Þjóðfélag jafnaðar, sem stefnir að útrýmingu hvers konar misréttis milli stétta og milli þegnanna eftir búsetu, en viðurkennir í reynd þjóðfélagslegt mikilvægi allra starfsgreina og jafnar því efnaleg met á milli þeirra.

10. Þjóðfélag frelsis og lýðræðis, þar sem ákvörðunarrétturinn byggir á virku lýðræði, ekki aðeins í kosningum til löggjafarþings og sveitarstjórna, heldur og í fyrirtækjum, í hagsmunasamtökum og í skólum.

11. Þjóðfélag, þar sem samfélagið í heild mótar meginstefnuna, en einstaklingarnir njóta ákvörðunarfrelsis að þeim mörkum, að þjóðarheildin bíði ekki tjón af.

12. Þjóðfélag, þar sem réttur skoðanalegs minnihluta er virtur og réttarstaða hans tryggð.

13. Þjóðfélag ábyrgra þegna, sem byggja störf sín á félagslegri samhjálp og samvinnu og stýra í raun þjóðfélagsþróuninni að þeim leiðum, en hafna annars vegar forsjá og stjórn peningavaldsins með eigingirnina að leiðarljósi, og hins vegar alráðu ríkisvaldi.

14. Þjóðfélag, sem setur metnað sinn í að verja, skapa og vernda sjálfstæða íslenska menningu og menningararfleifð, en rækir jafnframt hið mikilvæga hlutverk smáþjóðarinnar á alþjóðavettvangi og tekur heils hugar þátt í hverju því alþjóðlega samstarfi, sem stefnir að lausn þeirra miklu vandamála allra þjóða að tryggja frið í heiminum og brúa gjána, sem nú skilur ríkar þjóðir og snauðar. (Möðruvallahreyfingin)

Guðmundur sagði það trú sína að ef okkur hefði borið gæfa til að vinna eftir þessum grunngildum í megindráttum þá væri betur komið fyrir þjóðinni í dag. Þessi gildi geti líka staðið fyrir þeim umbótum sem að við viljum vinna að í dag. Þau séu í raun einnig í takt við túlkun Gunnars Hersveins í bók hans Þjóðgildin.

Að lokum þakkaði Guðmundur fyrir sig og fyrir það framtak sem þjóðgildakvöldin í Glerárkirkju væru og áheyrendum fyrir gott hljóð. Þá gerði hann orð Gunnars Hersveins að sínum lokaorðum:

Lýðræðið felst í því að viska fjöldans stígi hæglátlega fram og kveði á um veginn framundan.

Merki: Fræðslukvöld, Fullorðinsfræðsla, Þjóðgildin

Pétur Björgvin, 8/3 2011 kl. 11.54