Ágæta prestastefna!

Biblíulesturinn á þessum fallega morgni fjallar um einn þekktasta texta Jobsbókar Gamla testamentisins. Hér verður fjallað um 19. kafla bókarinnar, einkum 25. vers sem þið sjáið á skjánum með orðum íslensku biblíuþýðingarinnar frá 2007: „En ég veit að lausnari minn lifir og hann mun síðastur ganga fram á foldu“. Þetta biblíuvers hefur orðið mörgum skáldum að yrkisefni, ekki síst tónskáldum, og má í því sambandi nefna (í réttri tímaröð) höfunda á borð við Orlando di Lasso (1530-1594), Heinrich Schütz (1585-1672), Georg Friedrich Händel (1685-1759), Johannes Brahms (1833-1897) og Klaus Huber (1924). Til grundvallar notkunarsögu þessa texta liggur fyrst og fremst kristin túlkunarhefð, þar sem einkum vers 25 og 26 eru sett í eskatalógískt samhengi á forsendum hugmynda um upprisu á efsta degi eins og fram kemur í latnesku þýðingunni Vulgata og síðar hjá Lúter. Ég ætla að svo stöddu að reyna að horfa fram hjá þessari túlkunarhefð, en við komum kannski að henni í lok erindisins, ef tíminn leyfir.

Ekki verður hjá því komist að fara fáeinum orðum um samhengi og form þessa texta, einkum vers 23-27, enda er formið undantekningarlaust lykill að innihaldinu.

23a Ég vildi að ummæli mín yrðu skráð,
b ég vildi að þau yrðu meitluð sem áletrun
24a með járnmeitli og blýi,
b höggvin í klett um aldur og ævi.
25a En ég veit að lausnari minn lifir
b og að hann mun síðastur
ganga fram á foldu.
26a Eftir að þessi húð mín er sundurtætt
b og allt hold er af mér,
c mun ég líta Guð.
27a Ég mun líta hann mér til góðs,
b augu mín munu sjá hann og engan annan.
c Hjartað brennur af þrá í brjósti mér.

Þó vil ég byrja á því að varpa á skjáinn upphafsversi þeirrar ræðu sem áðurnefndur texti er hluti af en það er sjötta ræða Jobs í samræðuhluta bókarinnar þar sem hann talar við svokallaða vini sína, þá Elífas, Bildad og Sófar. Þeir hafa reynt á forsendum hefðbundinnar guðfræði að opna augu Jobs fyrir því hann verði að leita orsaka mótlætisins og þjáningarinnar í eigin lífi hjá sjálfum sér, því þar sé rót vandans að finna. Trúarafstaða hans verði að rista dýpra til að afhjúpa meinið sem allt veltur á.  Ekki ætti að þurfa að rekja rökfærslu þessarar orðræðu á prestasamkomu eins og þessari, enda óhætt að ganga út frá því að flestir sem hér sitja þekki hana harla vel. Í upphafi 19. kafla spyr Job vini sína hreint út: „Hversu lengi ætlið þið að angra mig og brjóta mig niður með orðum? Nú hafið þið smánað mig tíu sinnum, þið skammist ykkar ekki fyrir að misbjóða mér“. Af þessum inngangi má sjá að kaflinn fjallar fyrst og fremst um orð, ekki síst út frá spurningunni um það hvernig þau eru notuð! Fyrir Job eru orð vinanna Elífasar, Bildads og Sófars kvöl og pína, þau hafa sömu áhrif á hann rétt eins og vinir hans væru vísvitandi að slá hann og meiða.

Orðræðan um þjáninguna sem birtist okkur í Jobsbók byggist á því sem kalla má tilfinningavitund manneskjunnar. Hún felur í sér meðvitund um eðlislægar tilfinningar sem eru umfram allt rödd reynslunnar í mannlegu lífi, en einnig rödd erfða og fortíðar. Þær endurspegla því eðlislæg viðbrögð við áföllum af ýmsum toga. Í Jobsbók er sú erfiða reynsla sem aðalpersóna frásögunnar hefur orðið fyrir sett í guðfræðilegt samhengi. Af því leiðir að Jobsbók birtir í senn möguleika guðfræðilegrar orðræðu andspænis mannlegri þjáningu en ekki síður takmarkanir hennar. Það er kjarni málsins. Í bókmenntum Biblíunnar eru möguleikar tungumálsins meðal annars notaðir til að varpa ljósi á eðli mannlegs lífs, í Jobsbók er sérstaklega fjallað um vandamál þjáningarinnar út frá spurningunni um það hvort hún hafi merkingu og tilgang. Af því má leiða næstu spurningu sem er hvort lífið á þessari jörð hafi yfir höfuð tilgang fyrir manneskjuna. Spurningin um tilgang lífsins kemur meðal annars fyrir í fjórðu ræðu Jobs (v. 7-10): „Tréð á sér framtíð, verði það höggvið vex það á ný og teinungarnir halda áfram að vaxa. Þótt rótin eldist í jörðinni og stofninn deyi í moldinni vex það áfram fyrir kraft vatnsins og ber greinar eins og ungur kvistur. En deyi maðurinn liggur hann máttvana, gefi maðurinn upp andann, hvað verður þá um hann?“

Vandinn sem Job stendur frammi fyrir orðar hann á sínum eigin forsendum með „tilfinningalegum rökum“  meðal annars í 19. kafla, versi 6-7, þar sem hann segir við vini sína: „Gerið ykkur [loksins] grein fyrir því að það var Guð sem lítillækkaði mig þar sem hann kastaði yfir mig neti sínu. Hrópi ég ,ofbeldi‘ er mér ekki svarað, kalli ég á hjálp, er enga réttvísi að finna“. Það má því ljóst vera að vinirnir Elífas, Bildad og Sófar eru ekki hinn raunverulegi vandi sem Job stendur frammi fyrir; nei, hinn eiginlegi óvinur hans er sjálfur Guð! Myndmálið sem notað er í ræðunni um veiðimanninn sem fangar bráð sína í net sitt undirstrikar þá neikvæðu guðsmynd sem framsetning Jobs mótast af. Guð hefur veitt hann í net sitt, Job er því leiksoppur örlaga sem Guð einn hefur á valdi sínu. Takið vel eftir því að hér hefur sá orðið sem finnur til, sá sem horfist í augu við skelfinguna sem tærir bein hans og hold. Hann talar frá sjónarhóli þeirra sem þjást, það eru því litlar líkur til þess að sá sem ekki þjáist, geti fylgt rökfærslu Jobs.

Uppbygging textans er nokkuð skýr. Segja má að vers 23-24 eigi hliðstæðu sína í versum 26-27, en báðar þessar textaeiningar einkennast af von. Vers 25 stendur í miðju textans sem yfirlýsing sannfæringar og fullvissu.

Athygliverð eru orðin í versi 23 og 24. Hvaðan kemur þessi ósk um að ummæli Jobs yrðu skráð og meitluð í klett með járnmeitli og blýi? Og hverjum er hún ætluð? Hver er það sem ganga á inn í hlutverk ritarans og skrjásetja það sem hann hefur heyrt og séð? Hebreski textinn felur í sér athyglisverða stígandi því fyrst er talað um að skrásetja og skrifa niður, síðan er talað um að meitla og loks að hvöggva í klett. Að síðustu birtist áhrifarík mynd af varanlegri áletrun í klettinn „um aldur og ævi“. Óhætt er að segja að Job hafi að þessu leyti orðið að ósk sinni því að orð hans voru sannarlega rituð á bók – eða í Jobsbók – sem er hluti af hinum gyðinglega kanón annars vegar og hinum kristna hins vegar. Þar að auki birtist í þessum orðum óskin um að gleyma ekki þeim sem þjást, heldur lesa ritningarnar til að rifja upp reynslusögu sem máli skiptir. Spurningarnar sem settar eru fram í bókinni fylgja mannlegum veruleika og eru órjúfanlegur þáttur í litrófi lífsins sem engin ástæða er til að horfa fram hjá.

En hvernig stendur á því að í versi 25 segir: „En ég veit að lausnari minn lifir“!? Job hafði farið fram á það við vini sína að þeir gerðu sér grein fyrir því að orsök þeirrar mannlegu afskræmingar og þjáningar sem hann hafði reynt á fjölskyldu sinni og á sjálfum sér væri að leita hjá Guði. Guð hafði beygt hann og fangað í net sitt. Er sá sem hér er kallaður „lausnari“ sá sami og ber ábyrgð á þjáningunni í lífi Jobs? Hver er lausnarinn í þessu versi?

Fyrst ber að athuga að hebreska sagnorðið ga’al sem lýsingarhátturinn go’el er leiddur af og hér er þýddur með „sá sem kaupir lausan“ eða „lausnari“ tilheyrir fyrst og síðast orðaforða réttarsögu og viðskipta. Rætur orðsins liggja í fjölskyldurétti og varpa ljósi á réttindi og skyldur þeirra sem tilheyra tilteknum ættbálki. Slíkur hafði til dæmis rétt á því að einhver honum nákominn mátti kaupa hann lausan úr skuldafangelsi – sem í þá tíð voru tiltölulega óalgeng miðað við það sem gerist nú á tímum hér á landi, þar sem stefnt hefur verið að því leynt og ljóst að varpa sem flestum meðlimum heillrar þjóðar í skuldafangelsi(!). Samkvæmt Gamla testamentinu var hægt að kaupa akur undan veðláni, en ekki síður fólk, sem hafði verið ofurselt lánardrottni sínum. 25. kafli Þriðju Mósebókar er nokkurs konar samantekt á slíkum lögfræðilegum tilfellum. Þau snúast öll um það sem á latínu er kallað „restitutio ad integrum“ og felur í sér að viðkomandi einstaklingur endurheimti stöðu sína eða eign sem hann hefur glatað. Meginmarkmið slíkrar löggjafar var að viðhalda jafnvægi á milli fjölskyldna og ættbálka, það er í samfélaginu öllu. Að auki tengdust þessi lögfræðilegu og viðskiptalegu sjónarmið siðferðislegum hugmyndum eins og birtast til dæmis í Davíðssálmi 72 þar sem fjallað er um ábyrgð og hlutverk konungsins í Ísrael. Þar stendur: „Hann miskunnar sig yfir bágstadda og snauða og bjargar lífi hinna fátæku, frá ofbeldi og ofríki leysir hann þá (go’el) því að blóð þeirra er dýrmætt í augum hans“.

En hvaða ályktanir getum við þá dregið um lausnara Jobs í versi 25 á grundvelli þess sem hér hefur verið sagt: Í fyrsta lagi mun lausnari Jobs „kaupa hann lausan“, það er losa hann undan því ástandi sem hann er að kikkna undan. Í öðru lagi mun lausnarinn endurheimta fyrir hann þá samfélagsstöðu og virðingu sem Job naut áður. Í þriðja lagi mun lausnarinn veita Job sömu réttarstöðu og hann áður hafði haft. Í fjórða lagi mun lausnarinn reynast honum náinn vinur (ef ekki fjölskylduvinur) sem tekur sér stöðu með honum. Í fimmta og síðasta lagi má benda á að fullyrðingin um að lausnarinn „lifi“ felur í sér að „hann lifir og lífgar“. Þetta orðalag er nátengt hugmyndinni um hinn lifandi Guð sem gefur líf og viðheldur því, eins og til dæmis segir í Davíðssálmi 36: „Mannanna börn seðjast af nægtum húss þíns og þú lætur þau drekka úr lækjum unaðssemda þinna því að hjá þér er uppspretta lífsins, í þínu ljósi sjáum vér ljós.“

Setningin „og hann mun síðastur ganga fram á foldu“ í Job 19.25 hefur oft verið túlkuð í ljósi þess að lausnarinn sé nokkurs konar lögfræðingur eða verjandi Jobs í þeim málaferlum sem hann á við Guð. Þá er gert ráð fyrir því með myndmáli lögfræðinnar að verjandi Jobs muni eiga síðasta orðið. Hebreska sagnorðið qum er í samræmi við þennan skilning að því leyti að það merkir að „rísa upp“, „taka sig upp“, „grípa orðið“ og þess háttar. Samhengi textans mælir eindregið með þeirri túlkun að Guð gangi hér inn í hlutverk lausnarans. Sá túlkunarfræðilegi vandi sem þessi skilningur býður upp á felst í því að þá er Guði stefnt gegn Guði. Það er hins vegar ekki útilokað í ljósi þess að í textanum er ekkert fullyrt um eðli guðdómsins. Framsetning textans dregur fyrst og fremst dám af eingyðishugmyndum þar sem eining guðdómsins er ekki gerð að ágreiningsefni. Af þessu leiðir í raun dýnamísk guðsmynd þar sem gert er ráð fyrir því að Guð geti breytt veruleikanum og haft áhrif á mannlegar aðstæður.

Orðasambandið „á foldu“ er hins vegar ekki eins afgerandi að þessu leyti. Bókstaflega merkir hebreski forsetningarliðurinn al-´afar „á moldu / á rykinu / á jörðinni“ og vísar til þess þegar vinir Jobs settust og sátu hjá honum „á jörðinni sjö daga og sjö nætur“ (Job 2.13). Þessi skilningur þarf alls ekki að vera bundinn við það sem gerist handan lífs og dauða, eins og síðari tíma túlkanir gera ráð fyrir. Þvert á móti. Færa má góð rök fyrir því að Job vísi hér til þeirrar hjálpar eða lausnar sem hann muni reyna á meðan hann lifir.

Það er að mínu viti kjarni málsins. Jobsbók sem heild endurspeglar athyglisvert ferli þar sem grundvallarbreyting verður á guðsmynd þess sem talar. Sú erfiða reynsla, örvænting og sársauki, sem einkenna manneskjunna sem grípur orðið í 3. kafla Jobsbókar birtist ekki síst í mjög neikvæðri guðsmynd. Job lýsir Guði sem óvini sínum, andstæðingi, sem hefur notað öll tiltæk ráð til að gera líf hans óbærilegt. Slíkri guðsmynd fylgja tilfinningar á borð við reiði, angist, uppgjöf, einangrun og einmanaleiki. Í 19. kaflanum verða afar skörp skil í lestrarferlinu, því í þessum texta vaknar von um lausn eða hjálpræði Job til handa sem hann tengir við Guð lífsins. Lausnin snýst ekki um hugarleikfimi eða niðurstöðutölu í erfiðu reikningsdæmi, hún snýst um raunverulegt hjálpræði, vonarneista sem kemur í veg fyrir það að fólk gefist upp. Lestrarferlið afhjúpar því breytingu á skilningi manneskjunnar Job og sýnir okkur hvernig óvinur eða höfuðandstæðingur getur orðið vinur og lausnari. Á sama tíma sýnir þetta ferli hvernig úr vinum geta orðið óvinir: þeir töluðu máli hefðbundinnar speki og notuðu rök endurgjalds-guðfræðinnar til að mæta manneskju í mikilli sorg, örvæntingu og skelfingu, og neituðu að láta undan, þagna augnablik(!), þeim mistókst ætlunarverk sitt. Umskiptin, vonarneistinn, sem birtist einmitt í umræddu versi skapar skilning sem jafnframt hefur auðvelt framsetningu kristins boðskapar á merkingu þjáningarinnar í heiminum út frá lífi, starfi, dauða og upprisu Jesú Krists sem í Nýja testamentinu tekur við hlutverki lausnara mannsins.

Kristinn Ólason