Ég þakka messuna hér áðan í Dómkirkjunni, gömlu og kæru. Ég þakka prédikun séra Jóns Aðalsteins Baldvinssonar, vígslubiskups og dómkirkjuprestunum,  séra Hjálmari Jónssyn og séra Önnu Sigríði Pálsdóttur,  og Ásdísi Blöndal, djákna, Kára Þormar, organista og öðrum þeim sem komu að framkvæmd messunnar, þakka ég helga þjónustu. Ég þakka Háskólarektor, Kristínu Ingólfsdóttur, fyrir að leyfa okkur að koma hér saman í Hátíðarsal Háskóla Íslands til synodussetningar, og gefa okkur þannig tækifæri að hylla skólann í tilefni aldarafmælis hans. Háskólarektor þakka ég ávarpið hér og þann góða hug sem það birtir í garð kirkjunnar og málstaðar hennar. Innanríkisráðherra, Ögmundi Jónassyni þakka ég ávarp hans og samstarf og samskipti öll. Þeim báðum vottum við einlæga virðingu og biðjum blessunar. Gott var að fá kveðju dr. Munib Younan, biskups og forseta Lúterska heimssambandsins. Þörf brýning til okkar um að minnast þess alþjóðlega samhengis sem við erum hluti af í kirkju Krists. Við sendum dr. Munib og Lútherska heimssambandinu hugheilar kveðjur. Kvennakór Háskóla Íslands vil ég einnig þakka fagran söng undir öryggri stjórn Margrétar Bóasdóttur. Kórinn mun ljúka þessari dagskrá hér á eftir með sálmi Páls Kolka og Þorkels Sigurbjörnssonar: „Til þín Drottinn, hnatta og heima.“

Prestum og djáknum sem af trúmennsku og kærleika bera hita og þunga starfsdagsins á akri Guðs kristni á Íslandi þakka ég störf og þjónustu og bið Guð að launa og blessa það allt.

Heilsað og kvatt

Á synodusárinu hlutu tveir kandidatar prestsvígslu. Bryndís Valbjarnardóttir, sem kölluð var til Fríkirkjusafnaðarins í Reykjavík, og dr. Kristinn Ólason, rektor, til þjónustu í Skálholti.

Tveir prestar hlutu lausn frá embætti fyrir aldurs sakir. Tveir aðrir sögðu embættum sínum lausum af öðrum ástæðum og tvö embætti voru lögð niður vegna hagræðingarkröfu ríkisins.

Níu kennimenn og fjórar prestskonur gengu inn í helgidóminn á himnum. Þau eru kvödd með hugheilli þökk fyrir það sem þau létu Guðs kirkju í té sem ráðsmenn margvíslegrar náðar Guðs. Þau eru: Séra Erik Sigmar, prestur í Vesturheimi, séra Bragi Reynir Friðriksson, Herra Pétur Sigurgeirsson, biskup, séra Ágúst M. Sigurðsson, séra Magnús Guðjónsson, herra Sigurður Sigurðarson, vígslubiskup, séra Lárus Halldórsson, séra Ingimar Ingimarsson og séra Jón Bjarman.

Og prestskonurnar, frú Anna Sigurkarlsdóttir, frú Emma Hansen, frú Vivan Svavarsson og frú Ethel Sigmar.

Þau öll felum við góðum Guði í djúpri virðingu, þökk og kærleika, og sendum aðstandendum hlýja samúðarkveðju. Rísum úr sætum og lútum höfðum í hljóðri bæn.

Veit þeim, Drottinn, þína eilífu hvíld og lát þitt eilífa ljós lýsa þeim. Þau hvíli í þínum friði í Jesú nafni. Amen

Háskólinn

Það er gott að hefja Prestastefnu innan veggja Háskóla Íslands á þessu afmælisári og votta þannig háskólanum virðingu og þökk í nafni þjóðkirkjunnar. Við prestar og djáknar stunduðum hér öll nám og minnumst með þakkarhuga prófessora og samnemenda. Héðan gengum við út að loknu embættisprófi. Með hjörtun barmafullt af vonum og væntingum skelltum við aftur skólahurð og skruddum með og snerum baki við áhyggjuleysi stúdentsáranna og út í raunveruleikann, fullnuma og ferðbúin. Eða það fannst okkur.

Nú höfðar æ meir til mín sú mynd kirkjunnar sem er kirkjan sem lærisveinasamfélag.  Lærisveinn er nemandi, stúdent sem leggur sig eftir lærdómnum, lærisveinninn er sveinn á samningi, í námi hjá meistara. Og Meistarinn er Kristur. Samkvæmt því er mikilvægast það sem kirkjan er en ekki það sem hún gerir, að hún er samfylgd með Kristi og samfundur við hann í kærleika. Aldrei fullnuma í þeim skóla. Fyrr en í eilífðinni.

Ég var ungur þegar faðir minn benti mér á það að yfir aðaldyrum Háskólans væru þrjár hvítar súlur að sjá. Skyldu þær tákna þær þrjár meginvísindagreinar sem Háskóli Íslands er reistur af: guðfræði, lögfræði og læknisfræði. Stofnaðilar Háskóla Íslands voru Prestaskólinn, Lagaskólinn og Læknaskólinn. Þeirra var Prestaskólinn elstur, með rætur allt til Skálholts og Hóla. Guðfræðin er meðal þeirra vísinda sem „efla alla dáð og farsældum vefja lýð og láð,“ eins og Jónas orðaði það.

Háskólinn er dóttir kirkjunnar, ómótmælanlega sprottinn af rót kristinnar menningar sem kirkjan nærði og ræktaði um aldir. Háskólinn stendur fyrir sannleiksleit og hefur það hlutverk að spyrja spurninga enn og aftur, vekja efann og spurnina andspænis viðteknum hugsunum, í hollustu við sannleikann.

Á altari kapellu Háskólans eru letruð orð Jesú, reyndar þau sömu og skráð eru á hornstein Alþingishússins: „Sannleikurinn mun gjöra yður frjálsa.“ Jesús átti við sjálfan sig: „Ef þér farið eftir því sem ég segi eruð þér sannir lærisveinar mínir og munuð þekkja sannleikann og sannleikurinn mun gera yður frjálsa.“ Það er sannleikurinn sem persóna en ekki formúla.

Klassisk evrópsk mennt og menning með áherslu sína á gagnrýna hugsun gagnvart öllum alhæfingum kennisetninga, sprettur af þeim boðskap sem kristin kirkja, trú og lífsviðhorf færði heiminum. Sagan af Jesú og fagnaðarerindi hans. Það er eins og hulinn fjársjóður í akri evrópskrar menningar, en samt sem áður er það lifandi og virk staðreynd, eins og til dæmis í þeim grun, eða vitund að sannleikurinn sé í raun og veru birta og gleði, að sannleikurinn ryðjist ekki inn á mann með braki og brestum og hertaki hugsun og vilja með ofurefli, heldur komi upp að hlið okkar. Á líkan hátt og samferðarmaðurinn sem kom upp að hlið lærisveinanna á veginum til Emmaus, og hrærði við minningum og sögu, laðaði fram mynstur og merkingu sem áður var hulið. Samferðarmaður sem sest til borðs með okkur og horfist í augu við okkur sem vinur og lærimeistari sem við höfum innst inni þekkt, vitað og treyst á, án þess að gera okkur grein fyrir því, en sem lýkst upp sem fullnægja og fegurð og fögnuður, viska og speki.

Nú heitir guðfræðideild Guðfræði og trúarbragðafræðideild og er ekki nema að hluta embættismannaskóli og starfsmenntun presta. Þjóðkirkjan á mikilla hagsmuna að gæta að guðfræðin verði ekki afgangsstærð innan háskólasamfélagsins og að menntun hennar skili kirkjunni sterkum og vel menntuðum þjónum og leiðtogum. Það er ástæða til að hafa áhyggjur af því. Í þeim róttæka niðurskurði sem bæði Háskólinn og umfram allt kirkjan hafa sætt undanfarið hafa möguleikar guðfræðinga til starfa minnkað verulega.

Kirkja á krossgötum

Á krossgötum er gott að staldra við, líta um öxl og til beggja hliða, og ekki síst í eigin barm og íhuga stöðu sína. Liðið synodusár var viðburðaríkt og átakamikið. Hvaða stöðu hefur kirkja á þeim krossgötum sem við stöndum á? Um það ætlum við að ræða á Prestastefnu að þessu sinni og höfum kallað til bæði presta og fulltrúa leikmanna á Kirkjuþingi. Þar er að mörgu að hyggja.

Okkur sem þjóð hefur borið á krossgötur sem okkur geðjast ekki alls kostar, þar blasir við samdráttur, aðhald, skuldabyrði, atvinnuleysi, uppgjör og óvissa um framtíð okkar. Þjóðin er að mörgu leyti föst í neikvæðni og vantrausti, sem beinist að embættismönnum og stofnunum. Þjóðkirkjan þarf eins og aðrar stofnanir að takast á við niðurskurð. Það ýtir nú ekki undir starfsgleði okkar sem sett erum til að þjóna og leiða stofnun og samfélag kirkjunnar.

Við höfum öll okkar sögu að segja um það hvernig okkur hefur liðið í kirkjunni og samfélaginu umliðið ár og við berum okkar sár. Það eru erfiðleikarnir, vandkvæðin og vonbrigðin, tilfinningin fyrir því að mistakast og ná ekki árangri, tilfinningin fyrir því að dragi úr trausti. Það er vanlíðanin undan dómhörku, ásökunum og neikvæðni. Þar er vanmátturinn gagnvart því að þurfa að draga saman seglin, hætta starfsemi, segja upp fólki. Það er enginn vandi að draga fram þær myndir og sýna þann vanda og þreytu, árekstra, kreppu.  Auðvelt er að sitja fastur í neikvæðninni, vísa frá sér og benda á aðra og persónugera vandann.

Mörgum sem utan standa, jafnvel æði mörgum kristnum manni, finnst reyndar kirkjan og við, þjónar hennar, það erfiðasta við kristnina. Og gefast upp og ganga út.

Hin neikvæðu viðhorf sem heyra má á hinum opinbera vettvangi virðast þó lítt merkjanleg á vettvangi þjónustunnar. Á vísitasíum mínum, í samtölum við prestana og djáknana, á fundum mínum með sóknarnefndum og starfsfólki hef ég skynjað mikla ábyrgðartilfinningu og jákvæðni og samstöðu á alvörutímum. Ég sé og skynja áhuga á þátttöku og samstarfi. Ég finn að fólk er reiðubúið að horfa á tækifæri til bættrar þjónustu sem gefast til dæmis í samstarfssvæðum og stærri einingum. Ég sé vaxtarsprota í messuþjónastarfinu sem hefur verið ótal einstaklingum til lífsfyllingar og söfnuðum til mikillar blessunar. Ég sé presta sem leggja sig fram um foreldrasamstarf, skírnarviðtöl, barnafræðslu. Ég sé presta og djákna sem með alúð og atorku mynda tengsl og leggja brýr milli fólks og félagasamtaka og stofnana í sóknum sínum og efla þannig grenndarsamfélagið. Ég sé gleðilega þróun í foreldrastarfi á vettvangi fermingarfræðslunnar, og svona mætti áfram telja. Það er svo ótal margt gott og uppbyggilegt að gerast á vettvangi safnaðnna út um land allt.

Það var gleðilegt að samfélagsverðlaun Fréttablaðsins í ár voru m.a. veitt til frumkvöðla á vettvangi kirkjustarfs. Það var Listasmiðjan Litróf í Fella og Hólakirkju, undir forystu Ragnhildar Ásgeirsdóttur, djákna, sem vinnur að vináttu milli barna af erlendum uppruna og íslenskra barna með því að stefna þeim saman í leik og listum. Jón Stefánsson, organisti, var líka heiðraður, en tónlistaruppeldi hans í Langholtskirkju hefur opnað heim tónlistar fyrir fjöldamörgum börnum og unglingum og skilað menningu, þjóð og kirkju miklum auðævum. Hér eru tvö dæmi um verkefni og starfsþætti kirkju og safnaða sem veita ómældri blessun inn í samfélagið og eftir er tekið. Við samfögnum þessum trú þjónum og þeim sem verka þeirra njóta.

Ég vil líka minna á og þakka þá mikilvægu forystu sem prestar og safnaðarfólk Keflavíkurkirkju hafa veitt í því að vekja og efla samfélagið til viðbragða við því alvarlega ástandi sem ríkir á Suðurnesjum þar sem fjórði hver maður er atvinnulaus. Sá vettvangur sem þar hefur myndast í samstarfi einstaklinga, félagasamtaka, opinberra aðila og kirkjunnar hefur reynst ómetanlegur.  Guð launi það og blessi allt.

Á krossgötum má sjá vegi til ólíkra átta. Sums staðar blasir torleiði við og áhyggjuefni. Hér verður barnastarf kirkjunnar til sérstakrar umfjöllunar. Við munum  ræða stöðu þess hér og sú umræða snertir líka trúfræðsluna í víðari skilningi og eins trúarlegt uppeldi og andlega velferð barna og ungmenna í landinu.

Fækkun sóknarbarna þjóðkirkjunnar veldur líka áhyggjum. Fækkað hefur hlutfallslega um þetta 1% á ári mörg undanfarin ár en aldrei meir en á síðast liðnu ári eða um 1,7%. Um árabil hafa verið skipulagðar úrsagnir og nokkrar hópúrsagnir, mótmæli, sem mikill áróður var rekinn fyrir. Fjöldi fólks sem skráði sig úr þjóðkirkjunni leitar samt eftir sem áður eftir þjónustu hennar.

Breytingar á trúfélagaskráningu eru líka af öðrum ástæðum en mótmælum. Hinn lýðfræðilegi þáttur vegur líka þungt. Á síðastliðnu ári fluttu 1700 fleiri íslenskir ríkisborgarar úr landi en heim. Íslendingar sem setjast að erlendis telja sig margir í þjóðkirkjunni en eru ekki skráðir þar meðan þeir búa utanlands – þetta á t.d. við um alla sem fluttu til Noregs, sem voru á annað þúsund.

Það er auðvelt að skrá sig úr þjóðkirkjunni. Spurning margra er ekki: Á ég að segja mig úr þjóðkirkjunni? Heldur: Hvers vegna á ég að tilheyra kirkjunni? Já, hvers vegna?  Því þurfum við að svara. Það verður ekki hvað síst best gert með því að við vöndum enn meir öll okkar orð og athafnir og gerum enn betur það sem við gerum best!

Það getur haft afgerandi áhrif hvernig okkur tekst að halda utan um sóknarbörnin og andlegar þarfir þeirra og hvernig við getum stutt við trúaruppeldi heimilanna.

Önnur spurning er orðin knýjandi í þessu samhengi: Hvað með þau sem segja sig úr þjóðkirkjunni en kalla samt eftir þjónustu hennar eins og ekkert hafi gerst við úrsögnina?

Þegar þeim fækkar sem hafa beina reynslu af og tengsl við þjóðkirkjuna, guðsþjónustu hennar og trúarlíf, þá vegur æ þyngra það sem til kirkjunnar sést og heyrist í fjölmiðlum. Það er mikilvægara en nokkru sinni að kirkjan sé þar, á samskiptasíðunum og í héraðs og hverfafréttablöðunum og landsmiðlunum. Þar verður hún að vera en hún ræður þar ekki ferðinni. Hún ber þá ábyrgð, við berum þá ábyrgð, að lyfta fram því sem styður þann málstað sem þjóðkirkjan stendur fyrir, fagnaðarerindið, bæn og trú. Og mikilvægi athafnanna á krossgötum ævinnar vex, þær verða æ oftar eini snertiflötur einstaklinga, fjölskyldna og samfélags við þjóðkirkjuna og söguna um Jesú og fagnaðarerindi hans.

Um lýðfræðilega þróun má margt segja. Hið sama á við um Íslendinga og sagt er um innfædda Norðurlandabúa almennt, að þeir eldist, flytji búferlum og deyi. Þessar staðreyndir verður þjóðkirkjan að hafa í huga á krossgötum. Hækkandi meðalaldur, flutningar fólks, umfram allt í þéttbýlið, og loks hækkandi dánartala. Það er hin lýðfræðilega staðreynd sem þjóðkirkjan er undirorpin. Og svo því að 80 af hundraði landsmanna búa milli Hvítár í Borgarfirði og Ölfusár. Ísland er orðið borgarsamfélag, sem eldist, og fátt sem bendir til að þeirri þróun verði snúið við.

Sú mikla skerðing sóknargjalda og framlaga sem þjóðkirkjan hefur þurft að mæta frá hruni er farin að hafa veruleg áhrif á þjónustu kirkjunnar um allt land. Það er mikið áhyggjuefni. Sóknargjöldin hafa verið skert um 20% frá hruninu. Þetta bætist við fækkun gjaldenda sem er orðin tilfinnanleg í sumum sóknum og bitnar á grunnþjónustunni. Vegna hagræðingarkröfu ríkisins hefur kirkjan auk þess þurft að sæta umtalsverðri skerðingu á lögbundnum og samningsbundnum framlögum. Laun presta voru lækkuð að meðaltali um 6% árið 2009. Með því var samningsbundið endurgjald ríkisins til þjóðkirkjunnar á grundvelli kirkjujarðasamkomulagsins lækkað einhliða og ótímabundið af hálfu ríkisins.

Þjóðkirkjan samþykkti svo með sérstökum samningi lækkun endurgjalds ríkisins fyrir árin 2010  og 2011. Sú skerðing sem kirkjan hefur sætt á þessum fjárlagalið frá árinu 2008 nemur nú samtals um 22%. Við höfum lagt áherslu á góða samvinnu við stjórnvöld um viðbrögð við hagræðingarkröfunni. En erfitt er að sjá að öllu lengra verði haldið áfram í niðurskurði hjá þjóðkirkjunni. Ef svo fer sem horfir þurfum við á næsta ári að mæta niðurskurði sem nemur á þriðju hundrað milljónum króna! Það heldur sannarlega fyrir mér vöku.

Við höfum leitast við að mæta afleiðingum hrunsins af ábyrgð og heilindum, minnug þess að kirkjan hefur ætíð deilt kjörum með þjóðinni.  Kirkjuráð eins og allar sóknir og stofnanir þjóðkirkjunnar hefur leitað allra leiða til hagræðingar  og sparnaðar í rekstri og mannahaldi. Prestsembætti hafa verið lögð niður, starfsfólki Biskupsstofu fækkað og dregið verulega saman í starfsemi yfirstjórnar kirkjunnar. Það eru sársaukafullar aðgerðir sem við höfum verið neydd til að beita. Enn er hvatt til þess að sýna alla aðgæslu í rekstri og leita allra leiða til að hagræða í starfinu. Samstarf og samnýting eru mikilvægir lyklar þar að.

Þjónusta þjóðkirkjunnar um land allt er veigamikill þáttur í þeim traustu innviðum sem einkennt hafa íslenskt samfélag og hefur stuðlað að því að hér hefur þróast gott  mannlíf og menning. Við sem þjóðkirkjunni unnum og þjónum teljum hana gegna mikilvægu hlutverki og teljum brýnt að hún hafi bolmagn til að sinna því.

Endurmat

Það er óneitanlega næðingssamt á þessum krossgötum sem við stöndum á í dag, tímarnir róstursamir, háværir, viðsjálir. Það gerir miklar kröfur til kirkjunnar, að hafa heilbrigðan og jákvæðan boðskap að flytja, vera trú sjálfri sér og köllun sinni.  Á samdráttartímum er óhjákvæmilegt og heilsusamlegt að endurmeta starfsemi og forgangsraða.

Endurskoðun kirkjulaganna stendur yfir undir forystu forseta kirkjuþings. Að beiðni Kirkjuráðs fer fram úttekt á Biskupsstofu, uppstokkun fer nú fram á starfsemi kirkjunnar af fjárhagslegum ástæðum, en ekki síður vegna stefnumótunar þjónustu þjóðkirkjunnar, sem fjallað verður um hér á synodus. Unnið er að endurskoðun starfsreglna um val á prestum enn einu sinni, og á reglum um kjör til Kirkjuþings. Reglur um val á prestum hafa ekki náð að samþætta lagaákvæði svo sem jafnréttislaga og aldagamallar kröfu safnaðanna um úrslitaatkvæði um hver valinn verður til þjónustunnar. Ég hef beitt mér fyrir endurskoðun á reglum um kosningu biskupa, með áherslu á aukinni þátttöku leikmanna í biskupskjöri. Mikilvægt er að efla lýðræðið, þátttöku og ábyrgð sóknarbarna og hlutdeild þeirra í stofnunum kirkjunnar.

Nauðsynlegt er að auka sveigjanleika og aðlögunarhæfni og viðbragðaflýti biskups og yfirstjórnar kirkjunnar gagnvart aðstæðum hverju sinni.  Auka þarf möguleika biskups að flytja presta til í starfi, þar sem náðargáfur þeirra nýtist sem best, og til að hamla gegn stöðnun og kulnun. Veitingakerfi okkar er allt of fastnjörvað og svigrúmið mjög takmarkað  til að bregðast við aðstæðum og tilfallandi þörfum.  Ég vil í því samhengi minna á það tækifæri sem gefst við embættismannaskipti sem geta verið í allt að eitt ár. Þar skapast tækifæri til tilfærslna um skamma hríð og nýrrar reynslu í þjónustunni. Vert er að vekja athygli á þessari heimild.

Með auknu fjárstjórnarvaldi Kirkjuþings þarf að taka til endurskoðunar fjárhagslegt sjálfstæði sóknanna gagnvart yfirstjórn kirkjunnar. Til dæmis möguleika sókna að skuldbinda sóknarbörn og þá þjóðkirkjuna um áratugi fram í tímann hvað varðar viðamiklar fjárfestingar.

Þegar prestum fækkar og launuðum samverkamönnum þeirra í söfnuðunum þá er meiri þörf en nokkru sinni á virkum stuðningi, handleiðslu og símenntun. Ég legg mikla áherslu á það.

Nú liggur fyrir að endurtaka verður kosningu til embættis vígslubiskups í Skálholti. Það er miður en svona er það nú, enginn vafi má leika á því að rétt sé að málum staðið. Ég vona og bið að allt gangi nú að óskum og bið þeim blessunar sem gefa kost á sér til þessa mikilvæga hlutverks, og þeim sem standa að framkvæmd kosningarinnar.

Þjóðkirkjunni er lífsnauðsyn að mæta þeim breytingum og umbyltingum sem yfir ganga með auknum sveigjanleika og aðlögunarhæfni. Áherslan á starf og virkni sem byggist á launuðu starfsfólki verður að breytast. Við þörfnumst nýrrar hugsunar um það hvernig við nálgumst fólk og byggjum upp tengsl. Því kristinn söfnuður snýst um það, um tengsl, um persónuleg tengsl, traust og trúnað við hvert annað og við Guð. Andspænis hækkandi hlutfalli aldraðra þarf kirkjan að muna að þar er einhver dýrmætasta auðlind hennar, fólk sem hætt er störfum en vill leggja sitt að mörkum til að bera arfinn áfram til nýrra kynslóða og byggja upp þau tengsl, það samfélag, styrkja það samhengi sem að því stuðlar. Hér verður síðar á prestastefnunni rætt um sjálfboðna þjónustu þar sem við erum minnt á að söfnuðurinn er ekki bara kominn saman til að þiggja heldur líka að gefa og hver og einn er virkur þátttakandi í þjónustu kirkjunnar með talentur sínar.

Hinn 15. þessa mánaðar verða vígðir einn djákni og fjórir prestar og þar af þrír prestar til þjónustu í norsku kirkjunni. Það er gleðilegt er gott fólk gengur til starfa í hinni vígðu þjónustu í kirkju Krists. En sárt að horfast í augu við þær aðstæður sem hér eru að baki. Við erum að missa fólk úr þjónustu okkar kirkju vegna niðurskurðarins hér heima. Atvinnuleysi og atgervisflótti blasir við.

Að vera eða ekki vera

Kirkjunni er ætlað að vera áningarstaður á krossgötum sem sérhver manneskja stendur ætíð á, þar sem valið stendur um stefnu, framhald, mark og mið. Athöfn hennar og orð er að litast um og hlusta og horfa í eigin barm, krossgötur, staður og stund þar sem himinn og jörð mætast og minnast.  Ekki í þeim skilningi að það sé aðeins þar og ekki annars staðar. Guð er, öll jörðin er full af hans dýrð, í hverju barni sjáum við hans mynd, í blænum blíða nemum hans raust. Í menningu, hugsun, viti og visku mannanna er speki hans að verki. Í sérhvert hjarta er lögmál Guðs ritað. Það lögmál á kirkjan að gera sýnilegt í samfélaginu. Hún á að lyfta því fram sem sérhver manneskja á í hjarta sínu, sérhvert mannsbarn sem skapað er í Guðs mynd og er gætt bæði skynsemi og samvisku þó að syndin mengi og spilli hvoru tveggja. Og sérhver manneskja, hvort sem hún tilheyrir kirkjunni eða ekki, megnar að hugfesta og iðka það sem postulinn segir: „Allt sem er satt, allt sem er göfugt, rétt og hreint, allt sem er elskuvert og gott afspurnar, hvað sem er dygð og hvað sem er lofsvert, hugfestið það.“ (Fil.4.8)  Kirkjan stendur fyrir þeirri iðkun og athöfn þar sem Guði er boðið inn, inn í okkar líf og heim, og venja augu okkar, hlustir og hjörtu við að sjá, heyra og skynja návist hans.

Rödd kirkjunnar er því einatt rödd innan frá í siðgæðislegum efnum, og á sér samhljóm í hverju hjarta Guðs barna, hvort sem þau telja sig trúuð eða ekki, innan eða utan vébanda þjóðkirkjunnar. Af þessum sökum væri okkur hollt að vera einatt í vafa er við fellum dóma í siðferðislegum og pólitískum, já og trúarlegum efnum og muna að við erum ekki fullnuma, við erum lærisveinar. Hásæti hinna andlegu eða siðferðislegu yfirburða hæfir ekki lærisveinum Hans sem var sakaður um að leiða þjóðina afvega, gera sjálfan sig að Guðs syni og rísa gegn valdi keisarans. Um þá sakfelling Guðs sonar voru ríki og kirkja sammála og þjóðin öll greiddi atkvæði með því að hann yrði líflátinn.

Lúther taldi kirkjuna vera til samviskunnar vegna. Fagnaðarerindið á að frelsa samviskuna svo hún geti verkað í samfélaginu. Í Fræðunum minni, sem og í prédikunum Lúthers haldast einkasiðfræði og samfélagssiðfræðin í hendur. Hann tekur upp málefni samfélagsins, gagnrýnir fjármál, gróðasjónarmið og valdasýki, og hann hefur alþjóðlegt sjónarhorn á samfélag sitt. En það er alltaf út frá forsendum Guðs orðs, hins skapandi, endurleysandi, lífgandi Guðs og föður Drottins Jesú Krists.

Okkar lúterska þjóðkirkja er ekki skoðanasamfélag sem bindur sálir og samvisku, hvort heldur í trúarlegum eða pólitískum efnum, heldur samhengi og er atburður sem verður til enn og aftur í samfundum fólks, einstaklinga og samfélags við orð Guðs og borð. Þar eru allir jafnir. Það áminnir og dæmir alla jafn, hamlar gegn sjálflægni og sjálfsdýrkun og sjálfsréttlætingu.

Kirkjan er hluti hins samfélagslega veruleika á hverri tíð en stendur ekki utan eða ofan við hann. Þau sem heyra til þjóðkirkjunni ganga til sinna verka á vettvangi dagsins og hafa áhrif á umhverfi sitt. Það er hin lúterska köllunarhugsun. Kirkjan lifir og er til, virkar og er sýnileg í kristnu fólki þar sem það er í dagsins önnum og hvíld. Hlutverk kirkjunnar er að styðja það í lífsköllun sinni og lyfta fram í orði og athöfn sjónarhorni heilagleika, miskunnsemi og umhyggju í samfélaginu.

Þjóðkirkjan hvílir á þessum lúterska grunni. Hún var mikilvægur þáttur í mótun okkar unga þjóðríkis og hefur lagt þar til mikil gæði. Og á enn miklu að miðla sem samfélagsafl sem skapar félagsauð og miðlar ómetanlegum verðmætum í menningu og samfélagi.

Eftir sex ár verður þess minnst að 500 ár eru liðin frá því að siðbót Lúthers hófst. Af rótum siðbótarinnar spratt margt það sem dýrmætast er við íslenska menningu og samfélagsgerð. Á næstu árum munum við leitast við að lyfta því fram á vettvangi kirkjunnar. Minnug þess að siðbætt kirkja er ætíð í endurbót.

Áfram veginn

Kæru prestar, djáknar, leiðtogar, samstúdentar, samferðarfólk, lærisveinar sem nemum staðar á krossgötum.

Það var á krossgötum sem félagarnir spurðu Jesú: „Hvar býrðu?“ Jóhannes segir frá þessu í guðspjalli sínu. Jesús svaraði: „Komið, þá sjáið þið það!“ Þeir fylgdu honum, urðu lærisveinar í samfylgd með honum. Kirkjan er samfélag lærisveina hans og þar erum við nemar, stúdentar, lærisveinar, jafnt vitringurinn sem óvitinn, jafnt hinn sterki sem hinn veiki, jafnt trúmaðurinn og andans jöfurinn, sem hinn efagjarni og leitandi lærisveinn. Og þegar hinn efagjarni og fordómafulli spurði hvort eitthvað gott geti komið út úr því, svarar lærisveinninn: „Kom þú og sjá!“ (Jóh. 1.35-51)

Kirkjan er sjaldnast eins og við viljum hafa hana, vonbrigðin eru einatt á næsta leiti hjá okkur sem hana elskum og þráum að sjá hana blómstra og vaxa. Hún er ekki hugarsýn í hæðum fullkomleikans. Hún er eftirfylgd, samfélag við hann sem varð hold, sýnilegur á okkar jörð, í mannlegri sögu. Með rykuga fætur og siggrónar hendur leggur hann leið sína um vegi okkar og krossgötur og kallar til fylgdar: „Fylg þú mér!“„Lærið af mér!“„Trúið á mig!“ Kirkjan er lærisveinarnir sem með hik sitt og efa og hálfvolga skoðun hlýða og fylgja. Hún er ekki það sem við gerum fyrir Guð og í nafni Guðs til að halda fram málefnum hans. Hún er þrátt fyrir það allt.  Guð veit hvað hann er að gera með því að gefa okkur einmitt þessa kirkju sem við fæddumst inn í, sem ól okkur við móðurbrjóst sín, sem leiðir okkur fram fyrir auglit hans og að lindum orðs hans og borðs í samfélagi við annað fólk.

Biðjandi, boðandi, þjónandi kirkja byggir iðkun sína og athöfn umfram allt á ljóði, söng og list sem enn varðveitir tilfinninguna fyrir frásögninni, líkingunni, táknunum og heldur fast í vináttu, tryggð og trúfesti elskunnar til Krists og þess lífs og heims sem hann lét líf sitt í sölurnar fyrir. Það er guðfræði hjartans, guðfræði súrdeigs og salts, guðfræði vegferðarinnar með Kristi, sem er „vegur alls lífs í víni og brauði“ eins og Hannes Pétursson, skáld, orðar það.

Á þessu herrans ári 2011 þegar minnst er 200 ára afmælis Jóns Sigurðssonar, forseta, er ekki úr vegi að minnast orða hans um hina andlegu stétt:

„Því getur enginn maður neitað, að Íslendingar eiga andlegu stéttinni mikið að þakka, þessi stétt hefir að öllu leyti liðið blítt og strítt með alþýðu, og hvað sem að ber, þá er hún innan handar með hjálp og ráð eftir megni. Af prestinum læra flestir það gott, sem þeir nema, til hans sækja þeir ráð í andlegum og veraldlegum efnum, hann er oft bjargvættur nauðstaddra, læknir veikra, talsmaður fátækra og þeirra, sem órétt líða, og því verður ekki neitað, að andlega stéttin er þjóðlegasta stéttin á Íslandi. Eða mundi það ekki vera að miklu leyti prestunum að þakka, að alþýða á Íslandi hefur jafnan fengið orð fyrir, og með réttu, að hún sé að jafnaði betur uppfrædd en alþýða í öðrum löndum.“

Þetta er merkur sögulegur vitnisburður og eftirmæli um presta þessa lands í aldanna rás. Hver verður vitnisburður komandi kynslóða um okkar starf og það sem við skilum af okkur til þeirra? Því getum við ekki svarað, og við eigum ekki að reyna að mæla með sjálfum okkur, það fer ekki vel. En Drottinn er auðugur af miskunn og í hans hendi er ávöxturinn.

Í átökum og erfiðleikum í lífi og starfi hefur eitt heilræði frá námsárunum hér í Háskólanum einatt leitað á mig, uppörvað og hresst. Það eru orð prófessors Jóhanns Hannessonar:„Stúdentar, munið það að hlutirnir hafa tilhneigingu til að fara heldur vel.“ Viskuorð spekingsins og kristniboðans, rótfest í trú á forsjón og handleiðslu Guðs. Í þeirri trú og von göngum við veginn fram.

Prestastefna Íslands 2011 er sett. Friður Guðs sé með oss öllum.