Samkynhneigð og kirknasamfélagið

Þjóðkirkjan er hluti af samfélagi kristinna kirkna út um allan heim. Það þýðir að þjóðkirkjan sér sig sinna sömu köllun og á sama grundvelli og aðrar kristnar kirkjur. Sérstaklega tilheyrir þjóðkirkjan fjölskyldu lútherskra kirkna og tengist þeim formlega í gegnum Lútherska heimssambandið (www.lutheranworld.org). Þjóðkirkjan tengist einnig öðrum kirkjudeildum, svo sem anglíkönskum kirkjum á Bretlandseyjum og í Evrópu, í gegnum Porvoo samkomulagið (www.porvoochurches.org) og er aðili að Evrópuráði kirkna (http://www.cec-kek.org/) og Alkirkjuráðinu (http://www.wcc-coe.org/).

Hvers vegna skiptir samfélag kirknanna máli?

Þegar málefni samkynhneigðra í kirkjunni eru annars vegar, er hið fjölþjóðlega kirkjusamfélag mikilvægt fyrir þjóðkirkjuna af tveimur ástæðum. Annars vegar getum við lært af því hvernig systurkirkjurnar hafa brugðist við og notað sameiginlega reynslusjóði til að mæta samkynhneigðum og fjölskyldum þeirra á nýjan og uppbyggjandi hátt. Hins vegar viljum við gæta að því að allar breytingar sem við gerum á sviði helgisiða og trúarkenninga, gangi ekki gegn sameiginlegum skilningi kirknanna á hlutverki og köllun sinni í heiminum.

Síðara atriðið er sérstaklega aðkallandi í umræðunni um sérstaka kirkjulega athöfn fyrir einstaklinga af sama kyni sem vilja festa ráð sitt. Helgisiðir kirkjunnar endurspegla trú kirkjunnar. Það sem kirkjan tekur upp í helgisiðum þarf því að vera í samhljómi við það sem kirkjan játar og boðar. Þess vegna getur engin kirkja tekið upp nýja helgisiði sem ekki spretta upp úr þeirri hefð sem mótar og myndar trúarjátningar kirkjunnar. Hefðbundin guðfræði kirkjunnar hefur hingað til gengið út frá hinu gagnkynhneigða hjónabandi sem viðmiði samfélagsins. Umræðan um stöðu samkynhneigðra í þessu sambandi hefur þurft að taka mið af þessu.

Stiklur um samkynhneigða í lútherskum kirkjum

Málefni samkynhneigðra í kirkjunni hafa komið upp á borðið með ýmsum hætti í kirkjunum í kringum okkur. Umræðan í hverri kirkju fyrir sig mótast mjög sterklega af stöðu samkynhneigðra í löndunum sjálfum. Staða samkynhneigðra með tilliti til réttinda og viðurkenningar er til að mynda afskaplega ólík í Svíþjóð og Tanzaníu. Þetta kemur að sama skapi mjög skýrt fram í því hvernig kirkjurnar í þessum tveimur löndum hafa fjallað um samkynhneigð og stöðu samkynhneigðra í kirkju og samfélagi. Umræða og sýn á kynlíf og birtingarmyndir kynhneigðar almennt er einnig afar mismunandi eftir því hvar borið er niður í heiminum. Þá búa einstakar kirkjur við ólíkar guðfræðihefðir og ólíkar túlkunarhefðir þegar kemur að því að lesa og rýna Biblíuna. Allar kristnar kirkjur byggja kenningu sína á vitnisburði Biblíunnar um Jesú Krist en ólíkar aðferðir og hefðir ríkja meðal kirkjunnar manna um það hvernig túlka beri orð Biblíunnar inn í sérstakar aðstæður.

Hér á eftir fylgir stutt yfirlit um hvernig fjallað hefur verið um málefni samkynhneigðra í ýmsum lútherskum kirkjum, sértaklega er varðar spurninguna um kirkjulega athöfn í kringum sambúð einstaklinga af sama kyni. Upplýsingar þessar eru fengnar eftir samantekt Lútherska heimssambandsins á stöðu mála í aðildarkirkjum sambandsins.

Evrópa

Í Danmörku ríkir engin ein opinber stefna um kirkjulega blessun yfir einstaklingum af sama kyni (www.folkekirken.dk). Sumir söfnuðir bjóða blessun yfir staðfesta samvist og er slík athöfn álitin sjálfstæð og er ekki það sama og hjónavígsla. Töluvert umburðarlyndi og samþykki er að finna í bæði kirkju og þjóðfélagi í Danmörku gagnvart samkynhneigðum.

Sænska kirkjan hefur lengi rætt málefni samkynhneigðra í kirkjunni. Mjög gott guðfræðilegt yfirlit er að finna í skýrslu sem árið 2003 var send til allra biskupsdæma kirkjunnar til yfirlesturs og athugasemda og lesa má hér.

Haustið 2004 efndi sænska kirkjan til samtalsrannsóknar (hearing) um ást, samlíf og hjónabandið. Samtalsrannsóknin fór þannig fram að um 30 sérfræðingar á ýmsum sviðum (svo sem guðfræði, félagsfræði, læknisfræði, stjórnmála og laga) svöruðu spurningum frá ólíkum aðilum um áðurnefnd efni. Skýrslan um samtalsrannsóknina er nýkomin út þegar þetta er skrifað (Kärlek, samlevnad och äktenskap, Svenska kyrkans utredningar 2005:1) og þykir gefa góða og yfirgripsmikla mynd af því hvernig kirkjan og þjóðfélagið upplifir samkynhneigð og hin ýmsu álitamál sem tengjast samkynhneigðum. Skýrslan var kynnt og rædd á kirkjuþinginu haustið 2005 og þar var m.a. tekin til afgreiðslu tillaga um að bjóða sérstaka, sjálfstæða athöfn fyrir pör sem þegar hafa gengið í staðfesta samvist.

Kirkjuþingið samþykkti að unnið skuli að formi fyrir blessun staðfestrar samvistar (ordning för välsignelse av partnerskap). Einnig vakti athygli stuðningsyfirlýsing við samkynhneigða í kirkjunni, sem afgreidd var á kirkjuþinginu. Hún er í fjórum þáttum og felur í sér að 1) fordæmingu á samkynhneigðum einstaklingi og tengingu samkynhneigðar við sekt einstaklingsins er hafnað, 2) kirkjan skuli á virkan hátt vinna gegn mismunun einstaklinga vegna kynhneigðar, 3) kirkjan skuli á engan hátt eiga þátt í skipulögðum “lækningum” á samkynhneigð, og 4) það að vera samkynhneigður og/eða í staðfestri samvist er ekki ástæða fyrir því að fá ekki vígslu til kirkjulegrar þjónustu. Þá var samþykkt að vinna áfram að guðfræðilegri úttekt á samlífsmálum og auka stuðning við fjölskyldur og börn.

Í norsku kirkjunni (www.kirken.no) gildir enn samþykkt frá árinu 1997 þegar kirkjuþingið ákvað að einstaklingar í staðfestri samvist geti ekki gengt störfum sem vígðir þjónar kirkjunnar. Ákvarðanir kirkjuþingsins eru ekki bindandi fyrir einstök biskupsdæmi og því er þessari samþykkt ekki fylgt í allri kirkjunni. Ekkert samþykkt form til blessunar staðfestri samvist liggur fyrir í Noregi en kenningarnefnd norsku kirkjunnar hefur haft málefni hjónabands og samkynhneigðar til umfjöllunar.

Í finnsku kirkjunni (www.evl.fi) er verið að vinna með spurningar um blessun staðfestrar samvistar út frá biblíulegum, heimspekilegum og siðfræðilegum hliðum og er niðurstöðu starfshóps sem fer með þessi mál að vænta á þessu ári. Lög um staðfesta samvist eru tiltölulega nýtilkomin í Finnlandi.

Fjölmargar lútherskar og evangelískar kirkjur í Þýskalandi hafa unnið með þessar spurningar. Hér eru nokkrar nefndar til sögunnar.

Lútherska kirkjan í Alsace og Lorraine hefur síðan 2002 unnið með skjal um fjölskylduna, hjónabandið og samkynhneigð þar sem söfnuðirnir eru hvattir til að standa vörð um réttindi og virðingu allra án tillits til kyns, kynþáttar, uppruna, stéttar eða kynhneigðar. Kirkjan vill ekki taka upp opinbert ritúal fyrir blessun staðfestrar samvistar og vill halda umræðu um slíkt aðskildri frá umræðu um hjónavígsluna.

Í kirkjunni í Pommern fékk kirkjuþingið í hendur bráðabirgðaskýrslu árið 2003 þar sem gerð er grein fyrir helstu niðurstöðum nefndar sem á að vinna fram til ársins 2007. Þar er kirkjan hvött til að taka á móti samkynhneigðum og styðja þá ráðum og dáðum. Mælt er með aukinni áherslu á sálgæslu og umhyggju (pastoral) í starf með samkynhneigðum en ekki álitið að opinber kirkjuleg athöfn komi til greina þegar um staðfesta samvist er að ræða.

Í norður-elbísku kirkjunni skilaði starfshópur skýrslu árið 1996 sem kirkjuþingið samþykkti. Þar fór fram könnun á ólíkum sambúðarformum og fjölskyldugerðum í samtímanum og kirkjan hvött til að horfast í augu við það hvernig hún hefur sjálf stuðlað að ranglæti og ofbeldi gegn samkynhneigðum í þjóðfélaginu. Á kirkjuþinginu náðist ekki samkomulag um opinbert ritúal fyrir blessun samvistar samkynhneigðra.

Kirkjuþing lúthersku kirkjunnar í Braunschweig samþykkti árið 2003 að söfnuðir geta boðið samkynhneigðu pari upp á kirkjulega blessun, sem er ekki skilin á sömu forsendum og hjónavígsla milli karls og konu.

Kirkjan í Saxlandi hefur fjallað um málefni samkynhneigðra í samhengi við málefni og stöðu fjölskyldunnar í samfélaginu. Í skjali frá árinu 2002 leggur kirkjan áherslu á að styðja við fjölskyldur og að berjast gegn misrétti og ranglæti í garð samkynhneigðra. Blessun kirkjunnar til samkynhneigðra einstaklinga á að vera í boði en kirkjan vill ekki taka upp opinbert blessunaratferli yfir samkynhneigðum pörum.

Lútherska kirkjan í Bæjaralandi skoðar málefni samkynhneigðra út frá stöðu fjölskyldunnar og breytingum á fjölskyldumynstri í samfélaginu. Kirkjan hafnar samfélagslegu misrétti gagnvart samkynhneigðum, sem hún segir brjóta í bága við boð Biblíunnar. Ekki hefur náðst samstaða um hvort blessa skuli opinberlega samkynhneigð pör í samvist.

Lútherska kirkjan í Ungverjalandi fjallar um stöðu samkynhneigðra út frá biblíulegum rökum og út frá stöðu fjölskyldunnar og hjónabandsins. Hún hvetur til umburðarlyndis og skilnings á aðstæðum samkynhneigðra í þjóðfélagi og kirkju. Samkynhneigðir geta ekki orðið vígðir þjónar kirkjunnar og kirkjan býður ekki upp opinbert atferli í tengslum við blessun samkynhneigðra.

Lútherska kirkjan í Austurríki birti skýrslu eftir guðfræðiráð kirkjuþingsins um samkynhneigða og kirkju, sem byggir á guðfræðilegum, biblíulegum, samfélagslegum og vísindalegum nálgunum á efnið. Hún samþykkti að bjóða samkynhneigðum pörum blessun kirkjunnar á samlíf sitt.

Asía

Sameinaða lútherska kirkjan á Indlandi hefur unnið með málefni kynferðis og kynhegðunar á málþingum og ráðstefnum með söfnuðunum. Sérstaklega hefur verið unnið með sjálfstæði kvenna og varnir gegn HIV/AIDS og hvernig kirkjurnar geta komið fórnarlömbum sjúkdómsins til aðstoðar og stuðnings. Kirkjurnar hafa í þessu sambandi unnið með efni frá Alþjóða heilbrigðisstofnuninni og lagt áherslu á mannréttindi sem tryggja aðgang að öruggum vörnum gegn þungunum og kynsjúkdómum. Engin opinber stefna er í málefnum samkynhneigðra en kirkjurnar vilja vinna að frekari skilningi og heiðarleika í málefnum kynlífsins.

Í Tælandi stóð lútherska kirkjan fyrir rannsókn á sögulegum, biblíulegum og félagslegum þáttum samkynhnegðar. Niðurstaða skýrslunnar sem byggð er á því starfi leggur til að kirkjan láti af hvers konar mismunun og óréttlæti í garð samkynhneigðra og taki upp virka samþykkt í garð þeirra, þar með talið kirkjulega blessun til handa samkynhneigðra para.

Afríka

Í Suður Afríka hafa samræður staðið yfir en málin ekki farið í formlegan farveg. Kirkjan segist vilja njóta góðs af sameiginlegri vinnu og niðurstöðum sem Lútherska heimssambandið kann að hafa fram að færa.

Í Tanzaníu hafa biskupar kirkjunnar sent frá sér samþykkt um ýmislegt er varðar kynhneigð, kynlíf, sambúðarform og hjónabandið. Samþykkt tansanísku biskupanna sér samkynhneigða kynhegðun sem andstæða biblíulegum vitnisburði og hafnar aðkomu kirkjunnar að öllu sem getur réttlætt slíka hegðun.

Suður Ameríka

Lútherska kirkjan í Brasilíu hefur ekki gefið út opinbera stefnu í málefnum samkynhneigðra í kirkjunni en staðið fyrir umræðu um málin í kirkjuráði. Í skýrslu til ráðsins er lögð áhersla á vitnisburð Biblíunnar um réttlætingu af trú sem gildir um alla, óháð kynhneigð. Vakin er athygli á því að engin samstaða er enn sem komið er um hvernig heimfæra eigi einstaka texta ritningarinnar inn í aðstæður samkynhneigðra í dag. Brýnt er að allir starfsmenn kirkjunnar sýni aðgát og virðing í eigin kynhegðun svo að vexti og markmiði kirkjustarfsins verði ekki stefnt í voða. Söfnuðirnir eru hvattir til að sýna nærgætni og virðingu í garð samkynhneigðra og fjölskyldna þeirra.

Í Kólombíu hefur engin opinber stefna verið samþykkt en málefni samkynheigðra rædd í samhengi við málefni hjónabandsins.

Norður Ameríka

Lútherska kirkjan í Bandaríkjunum (www.elca.org) hefur staðið fyrir löngu og viðamiklu ferli þar sem málefni kynhneigðar og kynferðis innan kirkjunnar eru rannsökuð og rædd. Starfshópur um málið skilaði skýrslu í upphafi 2005 sem víkur helst og fremst að tveimur þáttum: hvort samkynhneigðir í sambúð geti sinnt vígðri þjónustu kirkjunnar og hvort bjóða eigi sérstaka blessun yfir sambönd fólks af sama kyni. Á kirkjuþingi í sumar verður afstaða tekin til tillagna starfshópsins sem lúta að áframhaldandi starfi um málefni samkynhneigðra. Tillögurnar gera ekki ráð fyrir breytingu á stefnu kirkjunnar sem hingað til hefur ekki þegið þjónustu samkynhneigðra í sambúð í starfi vígðra þjóna kirkjunnar og ekki séð grundvöll fyrir kirkjulegri athöfn yfir slíka sambúð. Hins vegar er lögð áhersla á að kirkjan vilji starfa í sameiningu að þessum málum og ganga veg samlyndis þótt innbyrðis sé hún ekki sammála.

Í Kanada eru kirkjunnar menn ekki komnir að niðurstöðu í málinu (http://www.elcic.ca). Hins vegar stendur yfir verkefni frá því haustið 2004 sem á að kanna grundvöll fyrir því að einstaka söfnuðir geti boðið upp á blessun samkynhneigðra para. Í því verður litið sérstaklega til biblíulegra raka, kenningarlegra þátta, félagslegra og pastoral þátta og samkirkjulegra hliða málsins.

Starfshópur Lútherska heimssambandsins

Málefni sem tengjast fjölskyldulífi, sambúð og kynferði, eru í auknum mæli til umfjöllunar í lútherskum kirkjum um heim allan. Þessi mikla og oft stormasama umfjöllun virðist að vissu leyti eiga rætur sínar í breyttum kynjahlutverkum og auknum sýnileika samkynhneigðra í kirkjunum. Hvoru tveggja veldur togstreitu og deilum um atriði sem oft hafa verið álitin sjálfsögð og einföld. Viðteknar hugmyndir um hjónaband karls og konu hafa til að mynda breyst og ótal gerðir af fjölskyldum sem finnast í samfélögum okkar eru sífelld hvatning til að styðja við og hlúa að fjölskyldum í hvaða mynd sem þær eru.

Á fundi stjórnar Lútherska heimssambandsins í Genf haustið 2004 var samþykkt að setja á laggirnar starfshóp um málefni fjölskyldu, hjónabands og kynlífs (Task Force on Family, Marriage and Sexuality). Í starfshópnum sitja átta einstaklingar alls staðar að úr heiminum. Sjö koma að málum vegna sérþekkingu sinnar á málefnunum og áttundi er fulltrúi stjórnar LHS í starfshópnum, og leiðir hann vinnuna sem starfshópnum er ætlað að inna af hendi. Af hálfu stjórnarinnar situr sr. Kristín Þórunn Tómasdóttir í starfshópnum og á hún að leiða vinnu starfshópsins. Aðrir sem sitja í starfshópnum eru dr. Ken Phin Pang frá Malasíu, prófessor Otieno Mallo frá Keníu, sr. Manuela Tokatli frá Austurríki, Mindaugas Sabutis biskup frá Litháen, prófessor Jan Olav Henriksen frá Noregi, Kristin Anderson-Ostram lögfræðingur frá Bandaríkjunum og dr. Lothar Carlos Hoch frá Brasilíu. Þetta fólk kemur sem fulltrúar síns svæðis, tilnefnt af aðildarkirkjunum og kosið af stjórn Lútherska heimssambandsins.

Í erindisbréfi starfshópsins, sem byggt er á samþykktum heimsþings Lútherska heimssambandsins í Winnipeg 2003 (www.lwf-assembly.org/PDFs/LWF_Assembly_Message.pdf) er tekið fram að vinnan eigi að miða að því að aðstoða stjórn Lútherska heimssambandsins við að fjalla á upplýstan og nærgætinn hátt um þessi málefni. Það á að gerast með því að safna saman og fara yfir efni og afstöðu einstakra kirkna á þessu sviði, flokka og bera saman, í þeim tilgangi að draga fram hvar mismunandi skilning á viðfangsefninu er að finna. Vinnan á að taka mið af biblíulegum, guðfræðilegum, sögulegum og siðfræðilegum forsendum sem kirkjan byggir umfjöllun sína um ofangreind efni á. Einnig á hún að draga fram hvernig hægt er að bregðast við þegar ólíkar nálganir og niðurstöður um málefni fjölskyldna, hjónabands og kynlífs fara að hafa áhrif á einingu kirkjunnar. Stefnt er að því að starfshópurinn skili niðurstöðum sínum til stjórnar Lútherska heimssambandsins eftir tvö ár.

Forseti Lútherska heimssambandsins, Mark Hanson biskup evangelísk-lúthersku kirkjunnar í Bandaríkjunum, tók það skýrt fram þegar starfshópurinn var skipaður, að hlutverk hans sé ekki að skera úr um hvernig lútherskar kirkjur eigi að haga sér þegar kemur að málefnum fjölskyldu, hjónabands og kynlífs. Hlutverk starfshópsins er að undirbúa og aðstoða hið alþjóðlega, lútherska samfélag að ræða þessi mál, þannig að ólíkar nálganir og sýn á fjölskyldur, hjónaband og kynlíf, valdi ekki þeim klofningi sem núverandi titringur í kringum þessi mál gefur tilefni til að hafa áhyggjur af.

Málefni samkynhneigðra og samstarf við aðrar kirkjudeildir

Lútherskar kirkjur eiga í nánu samstarfi við aðrar kirkjudeildir, bæði beint og í gegnum samfélag lúthersku kirkjunnar í gegnum LWF. Kenningarleg og kirkjufræðileg málefni eru oftast eftst á baugi í því samstarfi. Þegar málefni samkynhneigðra í kirkjunni eru skilin sem átök um kenningarlegan grundvöll kirkjunnar, snerta þau beint sameiginlegan og sértækan skilning kirknanna á því sem þær byggja tilvist sína á. Þótt einstaka kirkjur geti iðkað sjálfstæði í innri málum sínum – og geri það – snerta ákvarðanir á sviði kenninga og helgisiða allt samstarf og samtal á milli kirkjudeilda.

Anglikanska kirkjan

Málefni samkynhneigðra hafa komið með sérstökum hætti í kastljós anglikönsku kirkjunnar eftir að bandaríska biskupakirkjan (www.episcopalchurch.org/index_new.htm) vígði til biskupsþjónustu samkynhneigðan mann sem er í samvist, í nóvember 2003. Í kjölfarið urðu miklar umræður um eðli og markmið anglikanska kirkjusamfélagsins og er ekki séð fyrir endan á því. Erkibiskupinn af Kantaraborg sem er höfuð anglíkanska kirknasamfélagsins skipaði starfshóp sem skilaði skýrslu um málið sem lesa má hér http://www.anglicancommunion.org/commission/index.cfm.