Grundvöllur fjármála þjóðkirkjunnar

Tekjur Þjóðkirkjunnar byggja á lögum og samningum við ríkið á grundvelli kirkjueigna. Einnig innheimtir ríkið fyrir kirkjuna sóknargjöld, sem eru einskonar félagsgjöld. Mun hér verða gerð grein fyrir helstu tekjustofnum Þjóðkirkjunnar – hvaðan þeir eru upprunnir og hvernig þeim er ráðstafað.

Gildandi samningar við ríkið eru að miklu leyti grundvallaðir á niðurstöðu kirkjueignanefndar frá 1984 en skýrsla hennar markaði tímamót. Áður hafði því verið haldið fram um nokkurt skeið að kirkjan væri eins og hver önnur opinber stofnun og að eignir kirkjunnar væru sjálfkrafa eign ríkisins.

Þjóðkirkjan er sjálfstæð stofnun og sjálfstæður réttaraðili sem ber réttindi og skyldur að lögum. Í hátt við það nýtur Þjóðkirkjan verndar 67. greinar stjórnarskrárinnar og eignir hennar verða ekki teknar af henni nema með ströngum skilyrðum og að fullt verð komi fyrir. (Ákvæði um eignarrétt og eignarnám).

Það er því ljóst að jarðeignir sem voru í eigu kirkjunnar og ekki höfðu verið seldar með lögmætri heimild eru kirkjujarðir en ekki ríkisjarðir. Þetta var grundvöllur viðræðna við ríkið um að tengja saman á ný eignir kirkjunnar og greiðslur frá ríkinu. Lauk þeim viðræðum með samningi milli ríkis og kirkju árið 1997 um kirkjujarðirnar og árið 2006 um prestssetrin.

Sögulegt samhengi

Kirkjueignir og arður af þeim höfðu frá alda öðli staðið undir launum og rekstri embættanna og viðhaldi kirknanna og verður það nú rakið stuttlega.

Upphaflega voru allar kirkjur bændakirkjur á Íslandi. Fjárhagur kirknanna var sjálfstæður þótt þær lytu eignarrétti einstakra manna. Kirkjubóndinn hafði þó takmarkaðan eignarrétt þar sem kirkjan laut hinum almenna kirkjurétti.

Breyting varð á þessu eftir sáttagjörðina í Ögvaldsnesi í Noregi 1297. Þær jarðir sem kirkjan átti meira en helming í færðust undir forræði biskups. Hann afhenti þær síðan prestunum til forsjár og þeir höfðu framfærslu af þeim og kostuðu starfið. Bændur héldu aftur á móti þeim stöðum sem þeir áttu að meirihluta. Þessar deilur á 12. og 13. öld snérust ekki eingöngu um hver ætti að fara með valdið heldur tryggðu eignirnar starfsöryggi prestanna og frelsi þeirra til boðunar.

Við siðskiptin urðu ekki verulegar breytingar á stöðu þessara jarða en konungurinn lagði undir sig klausturjarðirnar sem síðar urðu eign ríkisins – þjóðjarðirnar svonefndu – og einnig jarðir biskupsstólanna að hluta til og tekjustofna þeirra. Lénskirkjurnar og bændakirkjurnar héldu sínum tekjum og réttarstöðu.

Presturinn bar ábyrgð á viðhaldi prestssetursins og kirkjunnar og stóð brauðið eða embættið undir þeim kostnaði. Tekjur embættisins voru arður eigna og ýmsir skattar og kvaðir. Prestakallið var rekið eins og sjálfseignastofnun undir forsjá prestsins. Aðstaða presta var mjög misjöfn eftir því hversu gjöful embættin voru. Prestssetur voru reist fyrir tekjur prestakallanna og prestarnir ábyrgir fyrir þeim með launum sínum. Þannig gegndu eignir kirkjunnar því hlutverki öldum saman að kosta prestsþjónustu við söfnuðina.

Lög um sölu kirkjujarða 1907
Árið 1907 eru sett lög um sölu kirkjujarða þar sem samkomulag var gert við ríkið um að afhenda kirkjujarðirnar. Í staðinn skyldi ríkið greiða laun presta og þannig verður ríkið vörsluaðili eigna fyrir kirkjuna. Á þeim tíma átti kirkjan verulegar fasteignir.

Gamla kerfið hafði gengið sér til húðar og ekki hægt að reka prestssembættin á því sem kirkjujarðirnar gáfu af sér. Einnig hafði átt sér stað samfélagsþróun þar sem þótti æskilegt að leiguliðar eignuðust ábýlisjarðir sínar – en kirkjan vildi leggja sitt af mörkum í þeirri jákvæðu þróun.

Í samkomulaginu frá 1907 var gengið út frá að kirkjujarðirnar skyldu afhentar og ríkið myndi ávaxta andvirði seldra kirkjujarða í kirkjujarðasjóði og í prestslaunasjóði. Prestslaunasjóður var jöfnunarsjóður er átti að jafna tekjur presta. Þetta launakerfi varð ekki langlíft og prestar fóru á föst laun frá ríkinu nokkrum árum seinna – efnahagsþrengingar höguðu því þannig að sjóðirnir urðu að engu.

Kirkjujarðasamkomulagið og samkomulag um prestssetur

Í janúar 1997 var gert samkomulag milli Þjóðkirkjunnar og íslenska ríkisins um að “kirkjujarðir og aðrar kirkjueignir sem þeim fylgja, að frá töldum prestssetrum og því sem þeim fylgir, væru eign íslenska ríkisins” á móti þeirri skuldbindingu að íslenska ríkið greiddi “laun presta þjóðkirkjunnar og starfsmanna biskupsembættisins”. Þetta var síðan áréttað í lögum um stöðu stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar er tóku gildi 1. janúar 1998 – sett fram á táknrænan hátt frekar en að nákvæmir útreikningar liggi á bak við.

Í framhaldi var gerður fjárhagssamningur sem var útfærsla á ofangreindu kirkjujarðasamkomulagi og fjallaði hann um laun og rekstrarkostnað biskupsembættisins, presta, prófasta og vígslubiskupa. Samkomulagið frá 1997 er endurnýjun og árétting á löggjöfinni frá 1907. Það felur í sér uppgjör vegna þeirra verðmæta sem ríkissjóður tók við þá og eru laun presta Þjóðkirkjunnar í dag þannig arðgreiðsla af þessum kirkjueignum. . Byggist samningurinn á niðurstöðu Kirkjueignanefndar þar sem segur; “….. að jarðeignir sem kirkjur hafa átt og eigi hafa verið seldar frá þeim með lögmætri heimild eða gengið undan þeim með öðrum sambærilegum hætti eru kirkjueignir”.

Það eru því kirkjujarðirnar eins og þær voru 1907 sem standa að baki árlegri greiðslu til Þjóðkirkjunnar (1.430,8 árið 2009). Greiðslan er til að standa straum af launum og embættiskostnaði 139 presta og prófasta og af launum og rekstri Biskupsstofu.

Auk þessa eru í gildi lögum rekstur Skálholtsskóla og í lög nr. 36/1963 þar sem kveðið á um framlög til uppbyggingar í Skálholti.

Í október 2006 lauk samningum milli ríkis og kirkju um uppgjör og afhendingu prestssetranna til Þjóðkirkjunnar. Var framlag í Kirkjumálasjóð hækkað úr 11,3% af sóknargjöldum í 14,3% af sóknargjöldum. Samhliða umræddri hækkun falla brott fjárlagaliðir vegna rekstrarkostnaðar einstakra verkefna samtals um 20 m.kr.