Slær ljóma á þögnina

Jólanótt – og ég kveikti

á kerti rétt eins og forðum

litlu kerti.

Það logar á borði mínu

unir þar sínu lífi

slær ljóma á þögnina.

Og bíð þess að ég finni

sem forðum að glaðir hljómar

séu lagðir af stað

út úr lágum turnunum

að ég heyri þá svífa

yfir hvítt landið og stefna

hærra, hærra!

eins og hyggist þeir setjast

á sjálfar stjörnurnar

svo ljós og hljómar

geti hafið í einingu saman

af himnum gegnum loftin

sína heilögu ferð.

Jólanótt

Nú er jólanótt, sem ég leyfi mér að kalla – helgustu nótt ársins. Hér las ég ljóð Hannesar Péturssonar, Ljós og hljómar þar sem skáldið meitlar þá helgi í ljóðstafi. Sjálfur hef ég vissulega reynslu af slíkri helgi í lífi fólks og hópa. Hér í þessum helgidómi eiga sér stað andartök sem fólk man alla tíð. Sum þeirra eru rík að gleði og von. Hingað koma fjölskyldur með hvítvoðunga og brúðhjón helga ást sína hvort til annars. En svo eru það stundirnar þar sem kærleikurinn sýnir á sér aðra hlið og sárari. Þegar fólk syrgir ástvin.

Þá er gott að eiga skáldin að. Þá er það þakkarvert að geta leitað í hugarfylgsni þeirra sem kunna að meitla kenndirnar með viðlíka hætti að kynslóðum síðar getum við endurtekið orð þeirra og þau eru jafn sönn og jafn dýrmæt og þau voru þegar þau urðu til.

Kertið „slær ljóma sínum á þögnina“ þessi lýsing á mætti hins fábrotna loga á jafnvel enn betur við á okkar tímum en þegar hún var fyrst sett á blað. Hversu dýrmætt er það að geta helgað kyrrðinni þessa andrá hér í kirkjunni? Ærandi hávaðinn sækir að okkur, brýtur sér leið inn í tilvist okkar úr öllum áttum eins og til að dreifa athygli okkar frá þeim hugsjónum sem við ættum að brenna fyrir og kæra þær í fánýti kliðsins.

Hátíð

Þetta fallega orð „hátíð“ hefur mér alltaf fundist svo skemmtilegt að hugleiða í samhengi annarra tíða. Já, þátíðin geymir viðburði sem flestir gleymast. Framtíðin er óráðin og óviss. Þar á milli – nútíðin sem er þó ekki neitt, skurðarpunktur þess liðina og hins ókomna. Eins og þrenging í tímaglasi. Eins og núll sem stendur á milli tveggja tölustafa. Í því samhengi er hátíðin eitthvað sem hefur sig yfir aðrar tíðir. Svo aftur sé vitnað í orð Hannesar:

Og bíð þess að ég finni

glaðir hljómar

séu lagðir af stað

út úr lágum turnunum

að ég heyri þá svífa

yfir hvítt landið og stefna

hærra, hærra!

Já, hljómarnir stefna hærra og hærra – það er einmitt eðli hátíðar sem stendur ofar öllum hinum tíðunum eins og hið íslenska heiti hennar ber með sér. En þeir stefna hátt, þeir eru ekki háværir eins og samtíminn sem með sínum stöðuga klið dregur einbeitingu okkar frá þeim verkum sem eru brýnust.

Heimur okkar er frábrugðinn þeim sem áður var, og skáldið Hannes þekkti. Sumt hefur vissulega batnað, annað ekki. Ekki þarf að leita svo langt aftur í tímann. Ég minnist þess þegar ég hélt mín fyrstu jól í íbúðinni okkar í upphafi 10. áratugarins.

Þá dofnuðu ljósin þegar seinni part aðfangadags því þá voru bakarofnar í gangi í hverju húsi í gangi og álagið var að sliga kerfið. Þá höfðum við kveikt á útvarpinu og andartökin áður en klukkur hringdu inn jólin var þá, sem nú, þögn í nokkur andartök. Þetta gætum við kallað kúnstpásu, dýrmæta andrá, mögulega til að minna okkur á þessa tíð sem hefur sig yfir allar hinar, sjálfa hátíðina.

Endurtekning

Jólanótt, og ég kveikti á kerti

eins og forðum.

Þetta kyrrláta upphaf ljóðsins hans Hannesar Péturssonar kallast á við þessa eigind jólanna sem er endurtekningin og friðsældin. Enn og aftur kveikir skáldið á kerti á þessum tímamótum.

Á jólum fögnum við sem fyrr, hvítvoðungnum sem fæðist inn í heiminn og glæðir tilvist okkar tilgangi og merkingu. Boðskapur ungabarnsins í jötunni er einmitt sá að í varnarleysi sínu og auðsæranleika fyllir það líf okkar tilgangi. Sá á að vera boðskapur jólanna.

Þá gleðjumst yfir þeirri fullvissu að fyrirgefningin sé merkilegri og heillavænlegri hefndinni. Að auðmýktin sé meiri hrokanum. Að samfélagið sé fegurra einsemdinni. Við megum vera sæl yfir því að eiga þá von að broddur dauðans hafi verið afmáður og lífið hefur sigrað.

Á jólum tengjumst við liðnum tíma. Við sækjum í sjóði skálda og ljóðmælenda og finnum þar hugsanir og hendingar sem eiga við hér og nú, rétt eins og þær gerðu forðum daga. Þá skynjum það líklega best um þetta leyti hvernig við mætumst öll – við sem erum hluti mannkyns. Orðið skín til okkar í myrkri daganna eins og kertaloginn í ljóði Hannesar. Það lýsir þá upp og minnir okkur á það sem aldrei fyrr hversu dýrmætt það er að vera hluti af söfnuði Krists hér á jörðu.

Gleðileg jól.