Hin sorglega staðreynd

Prédikun flutt í Háteigskirkju 3. sd. í föstu, 8. mars. Lexía 1Sam 17.40-50; Pistill: Opb 2.8-11; Guðspjall: Jóh 8.42-51.

Lexía þessa 3. sunnudags í föstu segir söguna af Davíð og Golíat, sögu sem stendur svo djúpum rótum í vestrænni menningu að líklega skilja flestir hvað átt er við þegar talað er um að þar takist á Davíð og Golíat; við höfum örugglega öll margoft heyrt þessa myndlíkingu notaða í ýmsu samhengi þar sem lýst er átökum einhvers sem mætir ofjarli sínum, t.d. í  lýsingum á íþróttaleikjum þar sem Ísland er oftar en ekki í hlutverki Davíðs.

Þegar sögulegur bakgrunnur sögunnar af sigri Davíðs yfir Golíat er rannsakaður kemur á daginn að líklega var henni ætlað að blása smáþjóð hugrekki í brjóst andspænis risavöxnum hernaðarveldum sem stöðugt ógnuðu sjálfstæði hennar og jafnvel tilvist. Því að sögulegur veruleiki hebresku ríkjanna tveggja, Ísraels og Júda, var sá að þau voru aðeins smápeð í eilífu valdatafli stórveldanna á því svæði sem kallast frjósami hálfmáninn: Assúr, Babel og Egyptalands.

Á hverjum tíma er alltaf einhver Davíð að kljást við sinn Golíat. Hver getur t.d. ekki séð Davíð og Golíat á vígvellinum í Úkraínu? Og spurningin sem Davíð stendur alltaf frammi fyrir er þessi: Hvernig á ég að mæta ofureflinu?

Í hetjusögunni í Fyrri Samúelsbók sigrar Davíð fyrir tilstilli óbilandi hugrekkis og færni í að beita vopni sem fyrst og fremst var ætlað til veiða og til þess að fæla rándýr frá búfénaðinum, vopni sem virðist við fyrstu sýn mega sín lítils gegn alvæpni andstæðingsins. Slönguvaður og smásteinar eru ekki merkileg vopn samanborið við sverð og spjót og þar að auki var Davíð óvarinn en Golíat bæði með skjöld, hjálm og brynju auk legghlífa. Það kom þó að litlum notum gegn einum litlum steini sem hæfði nákvæmlega þar sem hann átti að hitta. Hernaðarstórveldi sögunnar hafa einmitt margoft rekið sig á að lítilfjörlegur andstæðingur reynist vera reglulegur Davíð.

Það hafa Rússar fengið að reyna og hefur það væntanlega komið Pútín og kumpánum hans vægast sagt á óvart að Úkraína skyldi ekki reynast sú auðvelda bráð sem þeir hugðu. Stríðið hefur staðið í fjögur ár og ekki sér fyrir endann á því.

En spurningin sem við sem kristnar manneskjur hljótum að spyrja okkur er hver afstaða kristinnar kenningar og lífssýnar sé gagnvart stríðsrekstri yfirhöfuð — ekki síst í ljósi þess skelfilega ástands sem nú er í Miðausturlöndum eftir að Bandaríkin og Ísrael hófu hernaðaraðgerðir gegn Íran, að því er virðist án nokkurra lögmætra ástæðna.

Það, eitt og sér, að tala um „lögmætar ástæður“ fyrir stríði er sorglegt en á sama tíma raunsætt — sorglegt, vegna þess að veruleiki stríðsrekstrar er sorgleg staðreynd, en raunsætt vegna þess að andspænis þessari staðreynd hefur samfélag þjóða í nútímasögu eftir seinni heimsstyrjöld komið sér saman um einhvers konar leikreglur sem áttu að ýta undir frið. Þær kveða m.a. á um að ríki og þjóðir séu í rétti til að grípa til vopna í þeim tilgangi að verja sig árás annars ríkis en hins vegar að tilefnislaus árás á annað ríki sé ólögmæt.

En orðið „tilefnislaus“ lýsir vel hversu loðnar og í raun haldlitlar þessar reglur þjóðaréttar eru, því að árásaraðilar eiga yfirleitt ekki í vandræðum með að finna sér „lögmætt tilefni“ til hernaðar eins og nýjustu dæmi sanna. Þeir sem ætla sér að ráðast á annan aðila eiga ekki í neinum erfiðleikum með að ljúga upp sökum á fórnarlambið í þeim tilgangi að réttlæta gjörðir sínar. Meira að segja í guðspjalli dagsins sjáum við dæmi um þetta þar sem andstæðingar Jesú saka hann um að vera „Samverja“ og hafa „illan anda“ og réttlæta þannig aðför sína að honum. Samverjar voru erkifjendur gyðinga á tíma Jesú, það hafði oft komið til blóðugra þeirra á milli, og þeir þóttu vera ógn við „rétt“ viðhorf gyðinglegs siðar og ekki síst kennivald leiðtoga gyðinga í Jerúsalem. Með því að segja Jesú vera Samverja gefa þeir því í raun skotleyfi á hann með þeim rökum að hann sé einn af óvinunum og ógn við „réttan“ gyðingdóm. Þessi aðferðafræði minnir merkilega mikið á þær réttlætingar Rússa fyrir innrásinni í Úkraínu að Úkraína sé „fasistaríki“ og ógn við rússneska hagsmuni, rússneska menningu og „réttan“ kristindóm að skilningi Rússnesku réttrúnaðarkirkjunnar.

En hvert ætti hið kristna viðhorf að vera til stríðsrekstrar? Eitt algilt svar við því er ekki til vegna þess að „kristni“ eða „kristið viðhorf“ er ekki til sem eitthvað eitt algilt fyrirbæri óháð tíma og rúmi. Jú, við eigum vissulega guðspjöllin og önnur kristin trúarrit og kristnar kenningar og guðfræði en á endanum eru það kristnir einstaklingar í sínum sögulegu aðstæðum sem þurfa að leggja mat á hlutina. Kristinn Úkraínumaður hefur allt aðrar forsendur til þess að svara spurningunni um hvort rétt sé að grípa til vopna eða ekki heldur en kristinn Íslendingur sem í sínum öruggu aðstæðum kallar eftir friðsamlegum lausnum. Þó að það sé í raun engin umræða um eða kenning um stríð í guðspjöllunum, þá fer ekkert á milli mála að Jesús talar alltaf gegn vopnavaldi, t.d. þegar hann skipar Pétri að slíðra sverð sitt og bætir við „Allir sem sverði bregða munu fyrir sverði falla.“ Þessi orð vara einmitt við hættunni á ofbeldisspíralnum, sem við upplifum á vettvangi alþjóðastjórnmála þessa dagana.

Afstaða leiðtoga frumkirkjunnar á fyrstu öldunum eftir Kristsburð til þess hvort kristnir einstaklingar mættu gegna herþjónustu í rómverska hernum sýnir einnig að túlkun þeirra var gegnumgangandi sú að skírn þeirra og trúarjátning bannaði þeim að grípa til ofbeldis — hvað þá að deyða aðra manneskju, jafnvel þótt það væri í þjónustu ríkisvaldsins á vígvellinum. Pistill dagsins úr Opinberunarbókinni birtir einmitt það viðhorf að þola frekar ranglæti en svara með ofbeldi. En málið vandaðist vitanlega síðar þegar kristni var orðin ríkistrú og allt samfélagið orðið kristið og þörf hvers ríkis til þess að verja sig, hagsmuni sína og þegna var jafn rík eftir sem áður.

Í grófum dráttum má staðhæfa að það sé afstaða Páls postula á 1. öld, Ágústínusar kirkjuföður á 4. öld og siðbreytingarfrömuðanna Marteins Lúthers og Jóhanns Kalvíns á 16. öld, að ríkisvaldið sé ávallt í rétti til að beita valdi í því skyni að tryggja öryggi þegnana og varðveita frið í samfélaginu. Viðhorf Ágústínusar til stríðs felur í sér að stríð sé sorgleg afleiðing mannlegrar syndar og ranglætis og það að grípa til vopna sé aðeins réttlætanlegt ef það er  eina leið lögmætra valdhafa til að koma á friði og vernda saklausa. Og við sjáum, ef við aðeins lítum til styrjalda síðastliðna öld, að ef við ætlum að leggja mat á réttmæti aðila til að grípa til vopna, þá komumst við ekki hjá því að hafa þetta viðmið Ágústínusar í huga og í raun liggur sama hugsun nútímaþjóðarétti til grundvallar. Vandamálið sem felst í hinu spennuþrungna sambandi á milli boðskapar Krists um kærleika og frið meðal manna annars vegar og hins pólitíska raunveruleika alþjóðastjórnmálanna, þar sem ríki hafa þeim skyldum að gegna að verja land sitt og íbúa þess hins vegar, mun því ávallt vera til staðar.

En kristin kirkja má samt aldrei gefast upp fyrir þessum sorglegu staðreyndum heimsins, þessum afleiðingum mannlegrar syndar, eins og Ágústínus orðar það. Kirkjan má aldrei falla í þá gryfju að yppta öxlum og segja: „svona er þetta bara.“ Stríð er ekkert náttúrulögmál heldur helgast fyrst og fremst af afstöðu fólks hvers til annars. Boð Jesú um að elska óvini sína sviptir í raun grundvellinum undan stríðsrekstri því að hugmyndin um óvin er órjúfanlega bundin stríðsrekstri og ef enginn óvinur er til staðar, hvernig er þá hægt að réttlæta stríð? Auðvitað er þessi krafa Jesú útópísk — eða með öllu óraunsæ — að því leyti að það er erfitt að sjá að hún muni nokkurn tíma ná fram að ganga í þessum flókna heimi okkar. En hún er þarna og henni er beint til hvers og eins okkar og þar með hins kristna heims í heild sinni; og þess vegna er það hið eina rétta af hverjum kristnum manni, hverju kristnu samfélagi, að tala stöðugt fyrir friðsamlegum lausnum á alþjóðlegum deilum. Og þar — held ég megi fullyrða — hafa stjórnvöld í Washington brugðist herfilega og ekki nóg með það; sýnu óhugnanlegra er það, sem fjallað var um í Speglinum á RÚV í vikunni, að margir af æðstu mönnum í bandaríska stjórnkerfinu og hernum virðast drifnir áfram af stórhættulegri kristinni bókstafs- og öfgahyggju sem réttlætir stríðsreksturinn með því að hann sé hluti af „áætlun Guðs“ um hinstu tíma og endurkomu Krists.

Ég er sannfærður um að slík trúarafstaða samrýmist ekki þeim kristindómi sem meirihluti kristinna um allan heim, úr öllum mögulegum kirkjudeildum, telur sig tilheyra. En það er mikið áhyggjuefni þegar öfgafullur minnihluti með hættulega heimssýn öðlast slík völd sem raun ber vitni vestanhafs. En ég velkist ekki í vafa um að Kristur myndi segja það sama við stríðsæsingamennina og hann sagði við Pétur: „Slíðra sverð þitt! Allir sem sverði bregða munu fyrir sverði falla.“

Dýrð sé Guði: Föður og syni og heilögum anda. Svo sem var í upphafi, er enn og verða mun um aldir alda. Amen.