Spurningin

Prédikun flutt í Háteigskirkju 15. febrúar 2026, sunnudag í föstuinngang. Lexía: Am 5.21-24; pistill: Ef 6.18b-20; guðspjall: Mrk 8.31-38.

I.

„Jesús er svarið“ sagði ungur prestur þegar verið var að undirbúa gerð nýrrar vefsíðu Þjóðkirkjunnar og starfsmaður auglýsingastofu svaraði að bragði: „En hver er spurningin maður?!“

Einhvern veginn svona heyrði ég líst þessum orðaskiptum en hvernig ungi presturinn svaraði auglýsingamanninum fylgdi ekki sögunni. En spurningin er í sjálfu sér gild og góð og henni má sjálfsagt svara á marga ólíka vegu. Og guðspjall dagsins í dag, sunnudags í föstuinngang, sem ég las hér rétt áðan, gæti að mínu viti svarað spurningu auglýsingamannsins. Því að þar spyr Kristur tveggja retorískra spurninga sem leiða af sér svarið við þeirri spurningu hver spurningin sé sem Jesús er svarið við. Jesús spyr: Hvað stoðar það manninn að eignast allan heiminn en glata sálu sinni? Eða hvað gæti maður látið til endurgjalds fyrir sálu sína? Þessar spurningar Jesú eru retorískar vegna þess að þær vænta í raun ekki svars heldur bera það nú þegar í sjálfum sér; svarið er: Ekkert. Það stoðar manninn ekkert að eignast allan heiminn ef hann glatar sálu sinni og það eru engin veraldleg verðmæti svo dýrmæt að þau geti bætt fyrir sálu manns.

Og af spurningu Jesú getum við leitt svarið við spurningu auglýsingamannsins: Jesús er svarið í þeim skilningi að með því að leita á náðir hans getur maður varist því að glata sálu sinni.

II.

Til þess að þessi orð hafi einhverja vitræna merkingu í huga manns verður maður að hafa vissar forsendur á hreinu og samþykkja þær. Í fyrsta lagi það að þegar við tölum um Jesú erum við að tala um Guð. Þegar við segjum að Jesús sé svarið þá erum við að segja að Guð sé svarið. Því við getum óhikað tekið undir með C.S. Lewis, hinum þekkta höfundi Narníubókanna og fleiri sagna, þegar hann bendir á í bók sinni Kjarni kristinnar trúar að miðað við það sem haft er eftir Jesú í guðspjöllunum geti hann ekki einfaldlega hafa verið einhver spámaður eða siðferðilegur kennari; aðeins Guð sjálfur gæti talað með þeim hætti sem hann talaði, aðeins Guð sjálfur gæti lýst því yfir að hann fyrirgæfi syndir. Að öðrum kosti væri um brjálaðan mann að ræða.

Af þessu leiðir þá spurningin hvað það þýði að Guð sé svarið. Í frægri útleggingu sinni á fyrsta boðorðinu segir Marteinn Lúther: „Hvað er það að hafa Guð og hvað er Guð? Svar: Guð er sá sem alls góðs er vænst af og sem leitað er til í hverri neyð. Að hafa Guð felst því ekki í öðru en að treysta á hann af öllu hjarta og trúa á hann.“ „Að treysta á hann af öllu hjarta og trúa á hann.“ Þetta er lykilatriði: Að leggja allt sitt traust á Guð frekar en sjálfan sig. Hér finnum við okkur að sjálfsögðu á hinu stóra sviði tilverunnar þar sem grundvallartilvistarspurninga er spurt. Að sjálfsögðu treystum við því ekki að Guð vinni fyrir okkur öll þau hversdagslegu verk sem fylgja því að lifa. Hér er fókusinn á grundvallarinnstillingu hvers og eins til sjálfs sín og Guðs, til sjálfs samfélagsins sem hann býr í, til samferðafólks síns og umhverfisins, já, á endanum til sköpunarinnar allrar. Það er þar sem brugðið getur tilbeggja vona um það hvort maður glati sálu sinni –– jafnvel þótt hann „eignist allan heiminn“.

Hér er í raun um að ræða grundvallarbaráttu sem mannkynið í heild og hver og ein manneskja hefur háð frá örófi alda. Áðurnefndur C.S. Lewis orðar það sem svo að í fyrndinni hafi forfeður okkar fengið þá „hugmynd að þeir gætu „verið líkir guðum“ – gætu lifað af sjálfum sér, eins og þeir hefðu skapað sig sjálfir – verið sínir eigin herrar – fundið einhverja hamingju fyrir sjálfa sig utan Guðs, fjarri Guði“ (Kjarni kristinnar trúar, bls. 67). Og hann heldur áfram: „Af þessari vonlausu tilraun hefur sprottið næstum allt það sem við köllum mannkynssögu – peningar, fátækt, metnaðargirni, stríð, vændi, stéttaskipting, heimsveldi, þrælahald – löng og skelfileg saga tilraunar mannsins til þess að finna eitthvað annað en Guð sem gæti veitt honum hamingju.“ Tilvitnun lýkur.

Höfum það í huga að hér skrifar maður sem barðist sjálfur í skotgröfunum í fyrri heimsstyrjöldinni og lifði þá seinni, en bókin Kjarni kristinnar trúar byggist á fyrirlestrum um kristna trú sem Lewis hélt í ríkisútvarpinu BBC á árunum 1942–1944. Lewis hafði því reynt á eigin skinni og horft upp á það með eigin augum hvernig tilraunir manna til þess „að eignast allan heiminn“ leiddu til þess að þeir töpuðu sálu sinni.

III.

En hver verður sáluhólpinn þegar allt kemur til alls? Við því á enginn maður svar því að fyrirgefningin er eingöngu á valdi Guðs. Þó er trúin á fyrirgefningu syndanna grundvallaratriði í kristinni trú en hún fer saman við kröfu Guðs um einlæga iðrun og þá jafnframt meðvitund um eigin sekt, eigin breyskleika. Og það vill svo til að Guð gaf manninum „samvisku, tilfinninguna fyrir réttu og röngu, og alla tíð hefur verið til fólk sem leggur sig fram … við að hlýða rödd samviskunnar“ þótt „[e]ngum hafi nokkurn tíma tekist það til fulls“ (Lewis, Kjarni kristinnar trúar, bls. 68). Í ljósi guðspjalls dagsins getum við sagt að hlutverk samviskunnar sé að stýra hugsun og gjörðum hvers og eins í áttina að því sem „Guðs er“ frekar en því sem „manna er“. Með öðrum orðum mætti segja: að leggja áherslu á samkennd og sanngirni sem varðveitir og byggir upp samfélagið sem net einstaklinga sem hver og einn á sína mannhelgi sem ekki má rjúfa í stað þess að láta undan þeirri sjálfhverfu, miskunnarlausu eiginhagsmunahyggju sem því miður virðist vera einhvers konar innbyggður galli í eðli mannsins.

Þessi galli þarf ekki að koma fram í einhverjum hræðilegum, stórvægilegum glæpum; birtingarmynd hans getur verið næsta sakleysisleg en þó afdrifarík. Í lexíu dagsins úr bók Amosar spámanns er þessu lýst sem trúarhátíðaglaumi með matfórnum og sálmasöng en það væri þó rangtúlkun að halda að verið sé að gagnrýna fögnuðinn sem slíkan. Það sem er gagnrýnivert skv. Amosi er að í stað þess að áherslan sé á réttvísi og réttlæti þá er áherslan á ytri ásýnd og hégóma. Og getum við ekki spurt okkur hvort þetta eigi ekki fullkomlega við það sem við sjáum að einkennir þann heim sem við búum í, í nútímanum? Heim sem er gegnsýrður af efnis- og neysluhyggju?

Samhengi textans í 5. kafla Amosar segir okkur að hér er verið að vísa til spillingar, m.a. í dómskerfinu, á grundvelli misskiptingar auðs í samfélaginu sem kemur fram í sárafátækt eins en ofgnóttar annars, sem aftur býður heim hættunni á misnotkun eins á öðrum í krafti félagslegs valdaójafnvægis. Misnotkun þar sem litið er á annað fólk sem hverja aðra hluti sem má nota sér til framdráttar eða til þess að fullnægja eigin hvötum og þörfum. Undanfarna daga og vikur höfum við einmitt orðið vitni að því í fréttum í tengslum við s.k. Epstein-skjöl hvernig ólíklegasta fólk í valdastöðum í hinum og þessum löndum virðist hafa algjörlega gleymt sálarheill sinni í þeirri viðleitni sinni að fullnægja veraldlegum þörfum sínum.

IV.

Gott og vel. Snúum aftur að upphafi þessarar prédikunar: staðhæfingu unga prestsins: „Jesús er svarið“. Ég hef komist að þeirri niðurstöðu að hann sé svarið við spurningunni um sálarheill mannsins sem er fyrst og fremst ógnað af hroka mannsins og tilraunum hans til þess að finna hamingjuna fyrir eigið tilstilli, með uppfyllingu drauma sinna og fullnægingu langana sinna –– oft og tíðum án tillits til afleiðinganna fyrir aðra. Við getum í því sambandi spurt okkur hvernig á því standi að einmitt guðspjall dagsins sé lesið í dag, á sunnudegi í föstuinngang. Jú, það snertir einmitt megintilgang föstunnar í dagatali kirkjuársins, því að fastan er tími hinnar gagnrýnu sjálfsskoðunar og íhugunar um vilja Guðs og tilgang lífsins –– og þá spurningarinnar um eigin sálarheill. Á föstunni er okkur ætlað að fylgja Kristi á krossferli hans, eins og við sungum í sálminum fyrir prédikun. Á föstunni svörum við kalli Krists þegar hann segir í guðspjallinu: „Hver sem vill fylgja mér afneiti sjálfum sér, taki kross sinn og fylgi mér. Því að hver sem vill bjarga lífi sínu mun týna því og hver sem týnir lífi sínu vegna mín og fagnaðarerindisins mun bjarga því.“ Hér er merking orðsins „líf“ tvíræð, ef ekki margræð, og Kristur lætur okkur eftir að túlka hvað það þýðir að bjarga lífi sínu og að týna lífi sínu –– og þá hvað „líf“ merkir í því sambandi. En ganga Krists sjálfs í átt að krossinum og með krossinn upp á Hauskúpuhæð er sá túlkunarlykill sem fastan færir okkur til þess að svara spurningunni um það hvernig við megum forðast að glata sálu okkar. En það gerum við í það minnsta ekki með því að leggja traust okkar á hégóma og vald okkar manngerða, efnislega heims.