Tilboð föstunnar um sáluhjálp

Prédikun flutt í Dómkirkjunni 1. sd. í föstu, 22. febrúar, 2026. Lexía: 1M 4.3-7; Pistill: Jak 1.12-16; Guðspjall: Lúk 22.31-34.

Guðspjallstexti dagsins í dag, fyrsta sunnudags í föstu, og guðspjall síðasta sunnudags, sunnudags í föstuinngang, eiga það sameiginlegt að þeir birta einhvers konar átök Jesú og hans nánasta lærisveins, sjálfs Símonar Péturs. Í guðspjalli síðasta sunnudags stillir Jesús Pétri meira að segja upp sem andstæðingi sínu þegar hann hreytir í hann: „Vík frá mér, Satan, eigi hugsar þú um það sem Guðs er heldur það sem manna er“ en satan merkir andstæðingur á hebresku og því er rökrétt að álykta sem svo að í því tilfelli noti Jesús orðið í einmitt þeirri merkingu en ekki sem eiginnafn eins og hann virðist gera í guðspjalli dagsins í dag. Samt sem áður var Pétur sá sem Jesús hafði sagt um að skyldi verða kletturinn sem hann byggði kirkju sína á. Ástæða hinna harkalegu viðbragða Jesú var sú að Pétur setti sig upp á móti forspárorðum hans um eigin örlög og þar með upp á móti vilja og ætlun Guðs sem hafði upprisuna á páskadag sem lokamark. Pétur setti sem sé eigin tilfinningar framar vilja Guðs. Það hvernig sagan átti eftir að þróast og sú staðreynd að Pétur varð vissulega kletturinn sem Kristur byggði kirkju sína á sýnir að í orðum Jesú fólst engin fordæming á Pétri þótt hann setti harkalega ofan í við hann. Því að Jesús hefur nú væntanlega haft fullan skilning á tilfinningum Péturs sem vildi ekki sjá á eftir vini sínum og meistara í grimmilegan dauða.

Í guðspjalli dagsins í dag setur Jesús einnig ofan í við Pétur en þó ekki eins harkalega. En hann – svo að segja – leiðréttir ranghugmyndir Péturs um sjálfan sig, lækkar í honum rostann, eða, eins og Danskurinn myndi segja, sætter ham på plads. Í þessari senu erum við komin nær Golgata. Pétur hefur augljóslega lært sína lexíu frá síðasta sunnudegi og hefur sætt sig við að það séu óhjákvæmileg örlög Jesú að deyja. En engu að síður tekst honum að ergja meistara sinn með því lýsa því hnarreistur yfir að hann sé reiðubúinn að fylgja honum bæði í fangelsi og í sjálfan dauðann. Með þessum sjálfbyrgingslegu orðum vill Pétur væntanlega ganga í augun á Jesú en gerir sig í raun bara sekan um sjálfsupphafningu og hroka. En Jesús veit betur; hann veit að í raun er Pétur ekki tilbúinn til þess að fylgja honum í fangelsi eða dauða heldur mun hann afneita öllum tengslum við Jesú þegar hann stendur frammi fyrir hættunni. Með orðum sínum gerir Pétur sig þar að auki sekan um það sama og í senu síðasta sunnudag; hann hunsar vilja Guðs, já vilja Jesú, því að Jesús ætlaði honum alls ekki að deyja heldur einmitt að lifa og stappa stálinu í trúsystkini sín í þeim þrengingum sem fylgja myndu handtöku hans og aftöku en sælding eða sáldrun Satans vísar til þeirra erfiðleika.

Þannig sýnir persóna Péturs í þessum guðspjallstextum við upphaf föstunnar að enginn er undanskilinn því að gera sig einhvern tíma sekan um einhverjar þær hugsanir, þau orð eða gjörðir sem ganga í gegn vilja Guðs. Og oft – og kannski yfirleitt – óafvitandi. Enda eru freistingarnar víða. Í pistli dagsins varar höfundur Jakobsbréfs áheyrendur sína við því að láta undan freistingum –– íslenska þýðingin talar um að girndin freisti manns en maður gæti líka einfaldlega talað um að eigin  langanir freisti manns. Og skv. Jakobi þá leiðir það að láta undan freistingum langananna til syndar sem að lokum leiðir til dauða –– væntanlega í merkingunni andlegs dauða. Þessi orð Jakobsbréfs leiða hugann að orðum Krists í guðspjalli síðasta sunnudags þegar hann spyr þessarar retorísku spurningar: „Hvað stoðar það manninn að eignast allan heiminn en glata sálu sinni?“ Þetta er það sem Jakob á við með því að syndin leiði til dauða: hún leiðir til þess að maðurinn glatar sálu sinni. Það er að segja: þegar maður lætur stöðugt undan þeirri freistingu að fullnægja eigin löngunum –– jafnvel þótt það valdi öðrum skaða og jafnvel þótt maður sé sér meðvitaður um að maður sé að brjóta af sér. En sumir virðast ekki gera sér grein fyrir því eða þá að þeim er alveg sama –– eru algjörlega forhertir og láta sig vilja Guðs, lög samfélagsins eða almennt siðgæði engu varða.

Kain er dæmi um slíkan mann; eða kannski öllu frekar, hann er táknmynd hættunnar sem sérhver manneskja er í á öllum tímum, að láta undan eigingjörnum hvötum sínum þannig að það leiði –– í versta falli –– til þess að hann verði bróðurmorðingi en eins og við vitum sem þekkjum söguna sem lexía dagsins tilheyrir leiðir afbrýðissemi Kains til þess að hann myrðir Abel bróður sinn. Um aldaraðir hafa túlkendur textans velt vöngum yfir ástæðu þess að Drottni líkar fórn Abels en ekki fórn Kains og líklegasta skýringin er sú, sem strax kemur fram í meira en 2000 ára gamalli forngrískri þýðingu textans, þ.e. að Abel gerir sér far um að velja bestu bitana af fórnardýrinu sem þakkarfórn Drottni til handa á meðan Kain færir bara eitthvað fram af án þess að leggja sérstaka alúð í fórnina. Í atferli bræðranna birtist því annars vegar auðmjúkt þakklæti Abels í garð Skaparans sem allt gefur en hins vegar forherðing Kains sem hugsar aðallega um eigin hag og –– í stað þess að sýna Skaparanum auðmjúkt þakklæti –– heimtar viðurkenningu og þakklæti Drottins sér til handa.

Þýski guðfræðingurinn Dietrich  Bonhoeffer, sem var tekinn af lífi í fangabúðum Nasista 1945, gerði sér snemma grein fyrir hættunni sem stafaði af þjóðernissósíalismanum og var fremstur í flokki við stofnun játningakirkjunnar svo kölluðu, hreyfingar sem barðist gegn því að evangelísku kirkjurnar í Þýskalandi gengju Nasismanum á hönd. Veturinn 1932/33 hélt hann fyrirlestra um sköpun og fall mannsins við Berliner Universität þar sem hann sagði m.a. að „mannkynssagan“ sem slík byrjaði fyrst með Kain, og það væri saga sem samtímis væri saga mannsins og saga dauðans. Orðrétt segir hann:

Adam, sem lifir til dauða og þyrstir eftir lífinu, getur Kain, fyrsta morðingjann. Það er nýtt við Kain, son Adams, að hann, sem sjálfur er Guði líkur, sækir að lífi mannsins með ofbeldi.  Maðurinn, sem ekki má eta af tré lífsins, hrifsar því gráðugar eftir ávexti dauðans, tortímingu lífsins. Aðeins Skaparinn getur tortímt lífi; Kain krefst þessa réttar Skaparans fyrir sjálfan sig og verður morðingi fyrir vikið. Af hverju myrðir Kain? Af hatri á Guði. Þetta hatur er mikið. Kain er mikill; hann er meiri en Adam, því að hatur hans er meira og það þýðir samt að lífsfíkn hans er meiri. Saga dauðans er undir merki Kains.

Kristur á Krossinum, hinn myrti sonur Guðs: það er endirinn á sögu Kains og þar með endirinn á „sögunni“ yfir höfuð. Það er hin örvæntingarfulla lokaárás á hlið Paradísar.

Þetta er dramatísk ræða en það þarf ekki mikið ímyndunarafl til að skilja að hann hefur Hitler og samverkamenn hans í huga þegar hann talar um Kain og takmarkalausa græðgi hans eftir því að taka sér vald Guðs, vald yfir lífi og dauða. Og þessi græðgi fer saman við hatur þeirra á Guði, hatur þeirra á því að þurfa að beygja sig undir vilja Skaparans. En við þurfum ekki að gera annað en opna fyrir fréttatímann í útvarpinu eða lesa Moggann til að sjá að sá grundvallarbrestur mannsins sem Kain er táknmynd fyrir er alltumlykjandi í mannlegu samfélagi.

Þess vegna er það svo að þegar Kristur segir í guðspjalli síðasta sunnudags „Hver sem vill fylgja mér afneiti sjálfum sér, taki kross sinn og fylgi mér“, þá er hann segja okkur að setja eiginhagsmuni okkar til hliðar –– jafnvel þannig að það megi teljast fórn af okkar hálfu –– og fylgja honum á þeim vegi sem er lífinu til framdráttar, sameiginlegu lífi okkar allra og þar með sköpunarinnar. Hann er ekki að fara fram á píslarvættisdauða af okkar hálfu –– en það er einmitt misskilningur Péturs í guðspjalli dagsins –– heldur væntir hann þess af okkur að við sýnum þolgæði í trú okkar. Þess vegna biður hann jú fyrir Pétri, að trú hans þrjóti ekki –– til þess að hann geti styrkt trúsystkini sín í framhaldinu. Með föstunni vill kirkjuárið bjóða okkur næði og ró til íhugunar um það hvað við þurfum að gera í okkar lífi til þess að taka upp kross okkar og fylgja Kristi og ritningartextar sunnudaganna í föstu hvetja okkur til sjálfsgagnrýninnar innri skoðunar. Mættum við öll taka þeirri hvatningu okkur sjálfum til sáluhjálpar og samfélaginu til góðs.

Dýrð sé Guði: Föður og syni og heilögum anda. Svo sem var í upphafi, er enn og verða mun um aldir alda. Amen.