Gestrisni og náungakærleikur á hátíð heilagrar þrenningar

Prédikun flutt í Dómkirkjunni á þrenningarhátíð, 31. maí 2026.

Lexía: 1Mós 18.1-5; pistill: 2Kor 13.11-13; guðspjall: Matt 11.25-27

Í dag er hátíð heilagrar þrenningar. Þessi dagur kirkjuársins er í eðli sínu trúarjátningardagur því að hann er helgaður því einkenni kristinnar guðsmyndar sem greinir hana á mjög afgerandi hátt frá hinum stóru eingyðistrúarbrögðunum, gyðingdómi og íslam: Að hinn eini Guð, skapari heimsins, sé þríeinn! Einn en á sama tíma þrír: faðir og sonur og heilagur andi, þrjár persónur með einn vilja. Þetta hefur mörgum þótt næsta órökrétt og á kirkjuþingum síðfornaldar og miðalda deildu menn m.a. um hvort persónurnar væru raunverulega sjálfstæðar persónur eða ólíkar birtingarmyndir eða hættir Guðs. Þekkt er sú tilraun til útskýringar, sem eignuð er heilögum Patreki, þjóðardýrlingi Íra, að hinn þríeina Guð megi útskýra með samlíkingu við þriggja laufa smára. Þrenningarlærdómurinn hefur einnig orðið tilefni gagnrýni á borð við þá að kristindómurinn sé ekki hrein eingyðistrú. En þá getur maður spurt hvað sé hrein eingyðistrú og hvort að trúarbragðafræðilegt hugtak sem smíðað var á 17. öld sem merkimiði á guðstrú sem andstæðu guðsafneitunar geti verið einhvers konar dómsviðmið varðandi eðli Guðs. Ég held ekki. Eðli og vera Guðs hlýtur að smjúga undan öllum mannlegum skilgreiningum. Og þess vegna takmarkast skýringargildi þrenningarlærdómsins sjálfs einnig af vitsmunalegum möguleikum mannsins til þess að skilja eðli hins guðlega. En engu að síður verður ekki hjá þrenningarlærdómnum komist ef kirkjan ætlar að taka vitnisburð Ritningarinnar — og sér í lagi Nýja testamentisins — alvarlega. Það er ekki síst vitnisburður Jóhannesarguðspjalls sem leggur grunninn að þeim skilningi að guðdómurinn samanstandi af þremur persónum, bæði í formálanum sem ber kennsl á Jesú sem Orðið sem var í upphafi hjá Guði og fyrir tilstilli hvers allt var skapað, sem og í orðum Jesú sjálfs um hjálparann, heilagan anda, sem kemur í hans stað þegar hann er sjálfur farinn en er á sama tíma nærvera Jesú í trúarlífi kirkjunnar hér og nú. Þetta einkenni Jóhannesarguðspjalls er skiljanlega ástæðan fyrir því að frá og með páskadegi fram til þrenningarhátíðar hefur guðspjallstexti dagsins verið sjö sinnum lesinn úr því.

En þrátt fyrir vitnisburð Jóhannesar og vísbendingarnar sem hann gefur um eðli Guðs er langt í frá að þar með sé allur sannleikurinn um Guð fram kominn, að þar með hafi maðurinn öðlast fullan skilningin á eðli Guðs því að Guð er og hlýtur alltaf að vera manninum leyndardómur.

Í ritskýringu sinni á lexíu dagsins skrifaði Hermann Gunkel, einn af jöfrum gamlatestamentisfræðanna á 19. og 20. öld, einmitt eftirfarandi: „Það litla sem maðurinn veit um hann er það litla sem guðdómurinn sjálfur opinberar manninum.“ Þessi orð ríma fullkomlega við það sem Kristur segir í guðspjalli dagsins um eigið vald til þess að stjórna aðgangi manna að þekkingu á Guði föður en Gunkel ritaði þau reyndar með vísun í það hvernig því er lýst í lexíunni að allt í einu, án nokkurs fyrirvara, standa þrír menn frammi fyrir Abraham í Mamrelundi þar sem hann hafðist við ásamt Söru eiginkonu sinni. En það að birtast eða hverfa fyrirvaralaust er einmitt algengt einkenni á hinu guðlega í G.t. og þetta mótíf, að guðir eða guðlegar verur af einhverju tagi láti reyna á gestrisni fólks í líki ferðalanga á sér fjöldamargar hliðstæður í grískum og rómverskum goðsögum. Gestrisni gagnvart hinum ókunnuga ferðalangi eða skortur þar á var þannig vitnisburður þess hvort húsráðandi væri guðlaus eða guðhræddur, ranglátur eða réttlátur. Um lögmál gestrisninnar til forna hefur verið ritað að í því komi trúarbrögðin til framkvæmda gagnvart manninum sem kærleikur, ekki aðeins gagnvart þeim sem tilheyra sama ættbálki eða fjölskyldu eða herdeild heldur gagnvart náunganum. Þar af leiðandi felist í gestrisninni framkvæmd og varðveisla guðhræðslunnar gagnvart manninum – jafnvel yfirhöfuð.

Í lexíunni er Drottinn sem sé að prófa hvort og hversu dyggðugur Abraham sé og í stuttu máli sagt, þá glansar hann á prófinu:

Hann auðsýnir hinum ókunnu ferðalöngum dýpstu virðingu þegar hann hleypur til móts við þá og beygir sig í duftið. Hann forðast að tala um sjálfan sig í 1. persónu en talar frekar um „þjón þinn“. Með því að vera fyrri til og leggja fast að aðkomumönnunum að þiggja hressingu forðar hann þeim frá þeim pínlegu aðstæðum að þurfa að biðja. Því, sem fylgir á eftir í samhenginu en er ekki í lexíunni, er einnig ætlað að undirstrika hve yfirmáta gestrisinn Abraham er: Hann býður þeim „smá brauðbita“ til að hressa sig en setur síðan allt heimilið á hvolf til þess að bera fram hina mestu veislu: nýbakaðar kökur, nýslátraðan kálf, áfir og mjólk. Og hver kannast ekki við þann sið íslenskra húsmæðra — margir af eigin reynslu — að standa hjá á meðan gestirnir matast en í textanum segir: „Og hann tók áfir og mjólk og kálfinn, sem hann hafði matbúið, og setti fyrir þá, en sjálfur stóð hann frammi fyrir þeim undir trénu, meðan þeir mötuðust“. Og gestrisni Abrahams er ríkulega launuð; jafnskjótt og Drottinn og förunautar hans hafa lokið við að matast boða þeir fæðingu Ísaks að ári. Í kaflanum þar á eftir fer hins vegar á annan veg fyrir hinum alræmdu borgum, Sódómu og Gómorru, enda sýna borgarbúar Sódómu englunum tveimur, sem með Drottni voru, hreint enga gestrisni heldur hyggjast þvert á móti nauðga þeim. Þannig er Abraham og íbúum Sódómu stillt upp sem algjörum andstæðum og hin ólíku „laun“ Abrahams annars vegar og íbúa Sódómu hins vegar undirstrika mikilvægi gestrisninnar og þar með náungakærleikans í augum Guðs.

Frásögn lexíunnar sýnir þannig tvöfalda kærleiksboðorðið í framkvæmd, boðorðið sem Jesús sjálfur undirstrikaði að fæli í sér allt lögmálið, þ.e.a.s. vilja Guðs.

Þannig að þó svo að við vitum lítið um eðli Guðs — í mesta lagi það litla sem Guði þóknast sjálfum að opinbera okkur — þá vitum við samt — og höfum lengi vitað — hver vilji Guðs er og hvaða kröfu hann gerir til mannsins.

Og Páll postuli vissi það líka. Í pistlinum lýkur hann bréfi sínu til safnaðarins í Korintu, þar sem hver höndin var upp á móti annarri, með því að hvetja safnaðarmeðlimi til þess að halda friðinn og vera samhuga og — eins og hann orðar það — heilsast með „heilögum kossi“. Hvatning Páls til safnaðanna að þeir skuli heilsast með kossi er einstök og þekkist ekki úr neinu félagslegu samhengi í fornöld. Líklegt er að koss á opinberum vettvangi sem tákn um velvild og kærleika og sem staðfesting þess að tilheyra sama samfélagi hafi verið e-ð sérstakt sem þróaðist innan kristna safnaðarins, jafnvel að fyrirmynd Jesú sjálfs. Að kossinn skuli vera „heilagur“ merkir, að mati Jóhannesar Gullimunns kirkjuföður, að það sé koss sem sé sannarlega tákn kærleika og skuli ýta undir kærleika; koss sem sé „heilagur“ sé ekki „falskur“ eða jafnvel „svikull“ eins og koss Júdasar. Heilögum kossi sé ætlað að leiða til þess að „við elskum hvort annað líkt og bræður elska bræður, börn elska foreldra, foreldrar elska börn; já, jafnvel miklu meira en það því að þetta séu tilfinningar sem náttúran planti mönnum í brjóst, en hitt andleg náð.

Þannig undirstrika textar dagsins þann samhuga vilja Guðs X föður, sonar og heilags anda, að við sýnum guðsótta okkar í verki með því að sýna jafnt kunnugum sem ókunnugum gestrisni og almenna velvild.

Í hnattvæddum nútímanum með almenna fólksflutninga á milli landa og milljónir manna sem hrekjast á flótta undan lífsógnandi aðstæðum fær hugtakið gestrisni svo enn víðari skírskotun en þó ekki svo nýja því það að vera útlendingur sem fær skjól í framandi samfélagi, er ekkert nýtt. Það endurspeglast ekki síst í grundvallarsögu G.t.: dvöl Ísraels í Egyptalandi sem byrjar sem skjól flóttamanna á flótta undan hungursneyð. Og það, að koma fram við útlendinginn eins og væri hann innfæddur, er ein af grundvallarkröfum réttlætisins í Lögmálinu; enda rúmast lögmálið í einföldu boðorði sem þó er tvöfalt: „Elska skalt þú Drottin, Guð þinn, af öllu hjarta þínu, allri sálu þinni, öllum mætti þínum og öllum huga þínum og náunga þinn eins og sjálfan þig.“

Dýrð sé Guði: Föður og syni og heilögum anda. Svo sem var í upphafi, er enn og verða mun um aldir alda. Amen.