Óttinn er öflugt stjórntæki

Nú skömmu eftir miðnætti er ég að fara í flug ásamt hópi vígðra þjóna í þessum prófastsdæmi. Leið okkar liggur á slóðir Biblíu- og kirkjusögu, til Tyrklands nánar tiltekið.

Ferðalangar

Við ætlum að heimsækja Efesus þar sem Páll postuli stofnaði kristinn söfnuð og hér lesum við stundum úr bréfunum sem hann ritaði þeim hópi. Partríarkinn í Istanbul tekur á móti okkur en þrátt fyrir að múslímar hafi hertekið borgina árið 1453 er borgin enn miðstöð grísk-kaþólskrar kristni. Þá heimsækjum við Hagia Sofia, Ægissif eins og norrænir menn kölluðu hina miklu kirkju. Hún þjónar nú hlutverki mosku.

Einnig munum við vitja Níkeu þar sem Konstantín keisari kallaði biskupa kirkjunnar saman árið 325 og reyndi að fá þá til að koma sér saman um grundvallaratriði trúarinnar. Það gekk nú ekki alveg upp eins og til hafði verið ætlast, en allra aftast í sálmabókinni sjáið þið Níkeujátninguna sem er afrakstur þeirrar samkomu.

Þegar við fluttum H-Moll messu Bach í fyrra, þá fékk sá texti í mínum huga enn dýpra vægi. Tónskáldið rammar inn greinar játningarinnar, dregur fram þær tilfinningar sem tengjast hverri þeirra. Já, þar er alvara krossfestingarinnar túlkuð í hægum og tregafullum söng, kórinn hrósar sigri með kraftmiklum tónum í upprisunni, og karlaraddirnar þruma yfirlýsinguna um eina skírn til fyrirgefningar syndanna, svo dæmi séu tekin.

Það á við um okkur eins og aðra ferðalanga að ferðalagið hefst auðvitað á flugstöðinni. Margur ræður sér vart fyrir kæti þegar það gekk inn í brottfararsalinn og dýrðin blasir við, varningur á hagstæðu verði og freistingar. Ég fæ líka snert af þeirri ánægju á þessum upphafsreit ferðalagsins.

Vopnaleit

En áður þarf jú að fara í gegnum ákveðna þrautargöngu, það er auðvitað vopnaleitin. Já, hún er óhjákvæmilegur undanfari þess að rölta um í fríhöfninni og setjast svo um borð í flugvél á leið til útlanda. Þar stendur maður í biðröð, fer úr skóm og tekur af sér beltið, tæmir bakpokann og sættir sig við það þótt ókunnugt fólk fari inn fyrir öryggis- og þægindasvæðið.

Þar sem ég lifi og hrærist í heimi helgisiða þá sé ég í þessu ákveðið ritúal. Já, það minnir ef til vill á tónverk þar sem kemur alvöruþrunginn kafli áður en gleðin tekur völdin, nú eða frásögn í bók, á sviði eða skjá, þar sem atburðarrásin er hæggeng, fram að sjálfum hápunktinum. Á miðöldum trúði fólk því að hreinsunareldur tæki við sálum þess þegar jarðvistinni væri lokið. Þar kveldist fólk í tiltekinn tíma áður en það fengi að ganga inn í himnasæluna. Þessar hugmyndir áttu eftir að kveikja neistann sem leiddi til siðaskiptanna, en það er önnur saga. Hugsunin kann að vera af sama toga spunnin, að þola raunir áður en hnossinu er hampað.

Af hverju þetta langdregna ferli í upphafi ferðalags? Jú, svarið er einfalt. Okkur flugfarþegum er ekki treystandi. „Við“ höfum rænt flugvélum og skapað margvíslegan háska. Þetta svæði sem við þurfum að fara í gegnum markast af þeirri reynslu.

Já við göngum inn í umhverfi þar sem ríkir algert vantraust. Og við finnum það á eigin skinni hvernig tilveran getur verið þar þar sem slík tortryggni ríkir. Þetta er heimur efans, tortryggninnar, hins yfirvofandi háska. Allt er hægt, erfitt, óþægilegt og við erum þeirri stundu fegnust þegar við getum sett tölvuna aftur í töskuna og beltið um lendarnar.

Nú er ég auðvitað síst af öllu að gera lítið úr nauðsyn þessarar skimunar. Hún er hluti af þessu netverki varúðar og fyrirvara sem tengist flugi og gerir það víst að einhverjum öruggasta ferðamáta sem völ er á.

Án efasemda og ótta værum við sjálf í stöðugum háska. Við gerðum þá engan greinarmun á hættum og því sem eftirsóknarvert er. Jafnvel á okkar dögum þar sem kröfurnar um öryggi eru nánast yfirþyrmandi og stöðugt dynja á okkur áminningar um að fara varlega í hinu og þessu – er ógnin skammt undan. Ef hún sækir ekki á okkur leitum við sjálfviljug í aðstæður sem kalla fram ótta. Sumt fólk leggur mikið á sig til þess eins að standa frammi fyrir örlögum sínum, klífur fjöll, hoppar í fallhlíf, kafar niður í undirdjúpin. Fleiri mæna sem dáleidd á skjáinn sem stöðugt býður upp á lýsingar af voða og huldri framtíð!

Að trúa, von og elska

„Hjarta yðar skelfist ekki“ segir Kristur í guðspjalli dagsins. Þetta er hin sígilda kveðja himnanna til okkar sem erum af holdi og blóði. Já, erum uggandi yfir ýmsu og höfum ástæðu til. Í þetta skiptið er tilefnið brottför, ferð yfir á ókunnar slóðir. Þetta er hluti af kveðjuræðu Jesú til vina sinna, lærisveinanna. Þetta er ávarp til ferðalanga sem eru að fara í sögulega reisu.

Hvað þá? Enginn ótti? Jú, mikil ósköp. En listin sem Biblían kennir okkur, jú að allt á sinn stað og vistarverur sálarinnar eru líka margar, rétt eins og þær eru í húsi föðurins. Jesús minnir okkur á að vera ekki á valdi óttans, vera ekki slegin svo rækilega af þessu tvíeggjaða sverði sem hræðslan og skelfingin er svo að það verði ekki leiðarljósið í lífinu og móti hegðun okkar í stóru og smáu.

Þess vegna er það svo áhugavert að fulltrúi efans, vopnaleitarmaðurinn í hópi lærisveinanna, Tómas, skuli bregðast við þessum orðum Jesú: „við vitum ekki hvert þú ferð, hvernig getum við þá þekkt veginn?“

Og Jesús svarar á þennan hátt að hann vísi ekki aðeins veginn – heldur er hann vegurinn, sannleikurinn og lífið. Eilífðin, það sem bíður handan þess tíma sem við lifum og hrærumst er hluti þess sem fyllir okkur ugg. Jafnvel má færa fyrir því rök að allur beygur eigi rætur að rekja til þess sem bíður handan móðunnar miklu.

Í þeim efnum boðar Jesús okkur að treysta, já kristnir hugsuðir bættu þremur dygðum við hinn siðalærdóm grísku heimspekinganna, það eru trú, von og kærleikur. Það eru andstæður tortyggni, efasemdar og ótta. Og það þarf jú kjark til að trúa, vona og elska, já til að treysta.

Óttinn er öflugt stjórntæki

Hvar skyldu þau svið okkar tilveru liggja? Hvar þurfum við að taka stökkið, bjóða fólki að stíga út úr röðinni í vopnaleitinni og fara með okkur í spennandi spennandi ferðalag? Er það ekki þegar við hleypum annarri manneskju inn í líf okkar. Þegar við opnum fyrir öryggis og þægindasvæði tilveru okkar og treystum þeim sem við elskum við að nálgast okkur, kynnast okkur, þekkja veikleika okkar og auðsæranleika?

Og þetta má yfirfæra á heilt samfélag. Óttinn er jú öflugt stjórntæki. Þau sem vilja ná tökum á fjöldanum, hrifsa til sín völdin, kunna þá list að hræða, skapa tortryggni og skapa beyg í hjörtum fólks gagnvart öðru fólki. Þetta þekkjum við vel úr umræðu daganna. Með þessu má skapa sundrungu og reiði fólks og krafa um breytingar beinist þá í kolrangar áttir. Á meðan geta valdsins menn haldið áfram að sanka að sér verðmætum, misskiptingin verður sífellt meiri og ágangurinn á auðlindir jarðar enn skefjalausari.

„Hjarta yðar skelfist ekki“ – þessi yfirlýsing á vissulega um þá áfangastaði sem mæta manneskjunni handan þessarar tilveru. En þetta er líka pólitísk yfirlýsing, brýning og áminning um að kærleikurinn þrífst ekki í heimi sem er undirlagður af efasemdum. Við, þessir ferðalangar í lífinu þurfum vissulega að gæta okkar, fara öllu að gát, óttast það sem er háskalegt – þar á meðal áróður þeirra sem vilja leiða fólk og heilu þjóðirnar á villigötur.

Efinn og varkárnin eiga þó ekki að stýra lífi okkar. Í þessu samhengi eru þeir eins og forgarður inn í betri heim, nauðsynlegur þáttur tilverunnar eins og flugfarþegar þekkja, en að endingu er það hlutskipti okkar að hafa kjark og djörfung til að trúa, von og elska.