Jóladagtal Nýja testamentisins

Flutt í Neskirkju á 4. sunnudegi í aðventu 2025.

Jóh. 3.22-30.

Náð sé með yður og friður frá Guði föður vorum og Drottni Jesú Kristi. Amen.

Jóladagatöl eru falleg og skemmtileg hefð sem flest okkar þekkjum vel. Þegar ég var barn fékk ég oftast Lions-súkkulaðidagatalið – þið munið kannski eftir því að það fylgdi stundum lítil tannkremstúba með, sennilega til að bæta skaðann eftir súkkulaðiátið. Mér er það alltaf minnisstætt hversu erfiðlega mér reyndist að bíða eftir næsta súkkulaðimola og hvað þá þeim síðasta sem var jafnan stærstur. En það er einmitt það skemmtilegasta við jóladagatölin: þau hjálpa okkur að bíða, að telja niður að og halda í vonina um að eitthvað gott sé að koma, að eitthvað sé fram undan sem er þess vert að eftir því sé beðið.

Rætur jóladagatalanna má rekja til 17. aldarinnar í Þýskalandi. Þá var það venja á heimilum að merkja dagana til jóla með krít á dyrastafi og strika svo út dag eftir dag, þar til hátíðin gekk í garð. Seinna þróaðist þetta í dagatöl úr tré með mynd í hverjum glugga. Svo kom að því að markaðsöflin „uppgötvuðu” þessa einföldu hugmynd og árið 1908 var fyrsta fjöldaframleidda jóladagatalið sett í sölu með myndum í hverjum glugga. Síðan hefur þetta orðið hluti af menningu okkar – og nánast óhjákvæmilegur hluti af aðventunni fjölda fólks.

Síðan hélt jóladagatalið áfram að þróast og árið1988 var fyrsta jóladagatal sjónvarpsins, Jólin nálgast í Kærabæ, sýnt eftir samnefndri sögu Iðunnar Steinsdóttur. Í dag eru svo samfélagsmiðlar orðnir eins og risastórt jóladagatal. Fyrirtæki, félög, stofnanir og einstaklingar opna „glugga“ daglega með myndum, tilboðum, fróðleik, sögum og skilaboðum.

Sumt af þessu er auðvitað bara til gamans og til að selja meira, en það getur verið lærdómsríkt að fylgjast með jóladagatölum ýmissa félagasamtaka eins og t.d. SOS Barnaþorpanna, þar sem gluggarnir minna á ábyrgð okkar gagnvart börnum og fjölskyldum sem glíma við erfiðleika. Þjóðkirkjan er auðvitað líka með sitt jóladagatal á vefnum þar sem fólkið í kirkjunni – starfsfólk, sjálfboðaliðar og þátttakendur í kirkjustarfinu – tala um aðventuna og jólin á einlægan og fallegan hátt: það segir sögur af von og trú, af jólahefðum sínum. Á aðventunni getur slíkt verið nærandi, einmitt vegna þess að aðventa er sérkennilegur tími sem beinir huga okkar um stund inn á og við erum hvött til að hlúa að sjálfum okkur ekki bara umstangi jólanna.

En hér þurfum við að gæta okkur. Aðventa getur auðveldlega orðið bara innhverf íhugun sem lokar á umheiminn. Við horfum inn á við, skoðum okkur, metum okkur, finnum það sem vantar, finnum það sem við hefðum átt að gera betur. Það er gagnlegt – að vissu marki. En ef við stoppum þar, þá missum við kjarnann. Aðventa er ekki bara sjálfsskoðun. Aðventa er gönguferð sem leiðir okkur til Krists. Hún telur niður að viðburði sem fær okkur til að líta upp, sjá lengra en nef okkar nær, og huga að jólabarninu í jötunni – og þar með líka náunganum.

Í guðspjalli dagsins fáum við einmitt sögu af hópi manna sem átti erfitt með að líta upp og sjá lengra en nef sitt. Það er sagan af Jóhannesi skírara og lærisveinum hans. Jóhannes var orðinn frægur og vinsæll meðal alþýðufólks. Hann var sérkennilegur maður en hann hafði sannfæringu og kjark. Hann kallaði fólk til iðrunar og til þess að búa sig undir komu frelsarans. Hann skírði fólk og boðaði að Guð væri að verki á meðal fólks. Boðskapur Jóhannesar höfðaði til margra og þess vegna safnaði hann í kringum sig stórum hópi lærisveina.

Svo kemur vendipunkturinn í sögu Jóhannesar skírara: Jesús kemur fram og fólk fer að fylgja honum. Lærisveinar Jóhannesar sjá þetta og finna til smæðar sinnar. Það sem áður virtist vera þeirra stund, þeirra hreyfing, þeirra áhrif  var að færast yfir til annars. Þeir segja við Jóhannes: „Allir eru að fara til hans og lærisveina hans. Hvað verður þá um okkur?” Svar Jóhannesar er hins vegar stórkostlegt – og hér verður hann eins og lifandi jóladagatal Nýja testamentisins. Hann segir í raun: „Enginn getur tekið sér neitt nema honum sé gefið það frá Guði.” Hann minnir þá á að hann hafi aldrei sagt að hann væri Kristur. Hann hafi alltaf verið sendur á undan til að telja niður að komu frelsarans. Og svo notar hann mynd sem er bæði falleg og beitt: hann segir við erum ekki brúðguminn – við erum vinur hans. Vinurinn stendur til hliðar og gleðst þegar brúðguminn kemur til brúðarinnar. Vinurinn gleðst ekki yfir sjálfum sér heldur brúðgumanum. Svo segir Jóhannes skírari og kjarnar aðventuna: Jesús á að vaxa, en ég á að minnka. Með því opnar Jóhannes skírari síðasta gluggann í jóladagatali Nýja testamentisins –  og myndin í glugganum er ekki af honum, heldur að Jesú.

Hugsið ykkur jóladagatal: í byrjun sér maður bara litla mynd, smá brot af heildinni. En með hverjum degi opnast nýr gluggi og myndin verður skýrari. Þannig er Jóhannes í upphafsköflum guðspjallanna. Hann „telur niður“ að Jesú. Hann opnar glugga eftir glugga, og eftir því sem fleiri gluggar opnast stækkar myndin af Jesú – en mynd Jóhannesar dofnar. Með þessu kennir Jóhannes okkur þrennt, sem getur verið erfitt, en samt svo mikilvægt.

Í fyrsta lagi er það biðin og vonin. Jólaagatalið kennir barni að bíða eftir stóra deginum og kirkjunni að bíða eftir Drottni – í trausti þess að Guð standi við loforð sín. „Verið þolinmóð og styrkið hjörtu ykkar því að koma Drottins er í nánd” segir í Jakobsbréfi. Biðin er ekki innantóm - hún er tilgangsrík.

Í öðru lagi erum við daglega minnt á það í hvert skipti sem gluggi á jóladagatalinu opnast að við erum á leiðinni til Jesú. Þetta er líka markmið messunnar og ritningarlestranna á aðventunni. Kirkjan er ekki að endurtaka sig af því hún hefur ekkert nýtt að segja. Hún endurtekur sig á hverri áðventu vegna þess að við eigum það til að gleyma okkur og þurfum dagalega að heyra að Kristur kemur til okkar.

Loks er það undirbúningurinn. Jóhannes skírari boðaði undirbúning: „Gjörið iðrun, himnaríki er í nánd,” segir hann til að vekja folk til umhugsunar. Iðrun er að snúa sér frá sjálfum sér til Guðs og náungans. Frá biturð og reiði til fyrirgefningar og sáttar. Frá kæruleysi til ábyrgðar. Frá hatri til kærleika. Aðventan bendir ekki á okkur – hún bendir á Krist. Jóhannes skírari afþakkaði stöðugt allan heiður fyrir sjálfan sig. Hann var ekki ljósið; hann var vitni um ljósið. Hann væri ekki kjarninn, heldur jólabarnið sem fæddist í Betlehem.