Táknmál kirkjunnar

Uppstigningin þýðir að Jesús er ekki fjarverandi heldur nálægur á nýjan hátt. Hann er ekki bundinn af tíma og rúmi eins og við. Þess vegna getur hann verið ,,Immanúel” – Guð með okkur, alls staðar og alltaf. Hann er til staðar í orði sínu og sakramentum skírnar og kvöldmáltíðar.

Það er yndislegt að syngja Drottni lof og dýrð á sjálfum Uppstigningardegi sem helgaður hefur verið öldruðum innan þjóðkirkjunnar frá því að Pétur Sigurgeirsson biskup lagði það til í sinni biskupstíð. Blessuð sé minning míns mæta vígsluföður en í ár, hinn 5. Október fagna ég 40 ára prestsvígslu minni.

Sú hefð hefur skapast að Víðstaðasókn og Hafnarfjarðarsókn eigi með sér samstarf um guðsþjónustu á Uppstigningardag ár hvert. Sóknirnar skiptast þá á að syngja Guði lof og dýrð í kirkjunum.

Í þessari guðsþjónustu langar mig til að fjalla um táknmál kirkjunnar en kirkjur eru afar ríkar af táknmáli sem við eigum stundum erfitt með að sjá og skilja. En fyrst ætla ég að fjalla um tvö orð sem tengjast uppstigningu Jesú Krists. Uppstigningin táknar að Jesús er óháður tíma og rúmi. Hvað þýða þessi tvö orð, tími og rúm?

Í samhengi trúarlegra hugmynda um Jesú Krist og uppstigningardag merkja orðin tími og rúm ákveðin grundvallaratriði sem tengjast veruleikanum sem við lifum í. Tími vísar til röð atburða frá fortíð til framtíðar eins og við upplifum hana á jörðinni. Timinn hefur byrjun og endi og er mælikvarði á breytingar og hreyfingu. Rúm er svæðið eða staðurinn þar sem hlutir og verur eru til og geta hreyfst eða staðið. Það hefur víddir, lengd, breidd og hæð.sem við skynjum og notum til að finna hluti.

Þegar það er sagt um Jesú að hann sé óháður tíma og rúmi er verið að segja að hann sé ekki takmarkaður af þessum eðlisfræðilegu kerfum. Hann fer ekki eftir venjulegum reglum tíma og rúms líkt og fólk gerir. Þetta felur í sér að hann getur verið til alls staðar samtímis og er ekki bundinn við röð atburða eða tímamörk sem við upplifum. Þetta er trúarleg hugmynd um að Jesús hafi guðlega eiginleika sem fara út fari út fyrir mannlega skynjun á veruleika.

Orðið Uppstigning ber með sér hugsun um að fara upp til himna eða Guðs, yfir náttúrulegar og eðlisfræðilegar takmarkanir jarðar. Það táknar einnig sigur á dauðanum, synd og jarðneskum takmörkunum.

Uppstigningin markar umskipti Jesú frá jarðneskri líkamlegri veru yfir í himneska veru. Með uppstigningunni gengur Jesús inn í eilífð Guðs Hann er ekki lengur háður línulegum tíma eins og við. Hann er hinn sami í gær og í dag og að eilífu eins og postulinn segir í Hebreabréfinu.( Heb 13.8)

Himininn þýðir hér ekki endilega staður uppi í skýjunum heldur veruleiki Guðs. Það er vídd sem er utan við okkar þrívíða rúm. Uppstigningin táknar að Jesús er alls staðar nálægur þar sem tveir eða þrír eru saman komnir í hans nafni. Páll postuli orðar þetta svo að kirkjan sé líkami Krists og fyllist af honum sem sjálfur fyllir allt í öllu. (Ef 1. 23)

Nú lifum við á sögulegu tímabili kirkjunnar, tímanum milli uppstigningar og endurkomu Krists. Á Hvítasunnu kemur heilagur andi í stað líkamlegrar nærveru Jesú. Jesús er því áfram til staðar í heilögum anda, ,,alla daga, allt til enda veraldar.” ( Mat. 28.20)

Jesús tekur manneðlið með sér inn í guðdóminn. Hann situr við hægri hönd Guðs. Það gefur okkur von um að við eigum líka heima hjá Guði. Eilífðin braust inn í tímann með holdtekjunni. Með uppstigningunni er tíminn dreginn inn í eilífðina.

Það er líkt og að fara inn í annan heim að ganga inn í helgidóm sem þennan. Kirkjur eru ríkar af táknmáli sem blasa við augum og kalla eftir athygli okkar, bera boðskap, leiðbeina, áminna, upplýsa. Myndmálið getur opnað dyr að orðlausu samhengi þar sem hugsunin fer af stað og heldur áfram til nýrra vídda. Til að við getum skynjað hið andlega og nálgast það verðum við að nota þær leiðir sem liggja að okkar innsta og innilegasta sviði. Þar þurfum við táknmálið, orðin án orðanna. Leyndardómur trúarinnar verður aldrei skýrður né túlkaður til fulls því þá er hann ekki leyndardómur lengur. Engin ein mynd er fullnægjandi, Ekkert tákn er altækt og tæmandi. Veruleikinn er svo miklu meiri. Guð er svo miklu stærri Leyndardómurinn er þó þarna handan allra orða og við getum tekið á móti honum og eignast hlutdeild í honum í tjáningu og iðkun trúarlífsins. í dag biður postulinn Páll í pistil dagsins að Guð gefi okkur anda speki og opinberunar svo að við fáum betur skilið táknmál kirkjunnar ef svo má segja.

Allir vita að kirkjur snúa í austur og vestur – horfa mót austri til birtunnar. Edinsgarður lá í austri. Í austri rann Betlehemsstjarnan upp. Eldingin sem tákn endurkomu Krists leiftrar frá austri til vesturs. Uppstigning Krists á Olíufjallinu átti sér stað austan Jerúsalem og úr austri væntu menn endurkomu hans. Þannig varð sérhver sólarupprás tákn endurkomu lausnarans í dýrð. En jafnframt varð hún tákn fæðingar hans og upprisu. Jesús er kallaður morgunstjarnan. Kirkjufeðurnir kölluðu kristna menn börn sólarupprásarinnar. Þess tenging styrktist enn þegar kristnir menn hertóku hina heiðnu sólarhátíð og gerðu að fæðingarhátíð frelsarans.

Brennipunktur kirkjuhússins er altarið. Það er í austurenda, austur er þar sem sólin kemur upp og rekur burt myrkrið. Hver dagrenning er tákn sköpunarinnar þegar Drottinn sagðir: ,,Verði ljós”. Og jafnframt er hver sólarupprás tákn upprisunnar sem við horfum fram til þegar Kristur hinn upprisni gerir alla hluti nýja. Við beinum bænum okkar þangað í eftirvæntingu vonarinnar. Sömu von tjá hinir látnu í kirkjugarðinum, þeir snúa andlitum sínum til austurs, í sólarátt og upprisunnar.

Oft er litið á altarið í kirkjunni sem tákn Jesú sjálfs. Það er fórnaraltari þar sem Jesús er sá sem gaf líf sitt til frelsunar mannkyns. Það minnir jafnframt á fórn hans og kærleika til mannkyns. Það er miðlægur staður þar sem Guð mætir fólki fyrir trú þess og tilbeiðslu. Það er tákn fyrir sérstaka nærveru Guðs á þessum stað. Það tengir saman sögu trúarinnar og helghald safnaðarins í trú og tilbeiðslu.

Vestur er andstæðan við austrið. Sólarlagið er tákn dauða. Vestur er tákn þess sem gengur undir, ferst, glatast, heimsins og fýsnar hans. Vesturhlið kirkjunnar táknaði samkvæmt þessu varnarmúrinn gegn hinu illa. Í miðaldakirkjunum má þar gjarna sjá myndir engla og helgra manna, þeir eru framvarðarsveit hinnar stríðandi kirkju sem berst gegn valdi hins illa. Þegar ég heimsótti Niðarósdómkirkju í Þrándheimi í Noregi árið 2008 þá rann þessi staðreynd upp fyrir mér en á vesturhlið hennar getur að líta yfir 70 styttur í fullri stærð af helgum mönnum og englum. Stafkirkjurnar norsku hafa íburðarmikinn útskurð á göflum og umhverfis vesturdyr þar sem drekar teygja fram grimmúðleg gin, tákn hins illa sem kirkjuhúsið setur mörk. Vindskeiðar torfkirknanna okkar eru leifar þessa. Í gotneskum kirkjum má stundum sjá Kristsmynd yfir vesturdyrum. Þá er það Kristur sem dómari lifenda og dauðra, sem horfir í vestur.

Kirkjudyrnar eru tákn Krists og því eru vesturdyr miðaldakirkna gjarna mikið skreyttar og prýddar. Jesús sagði um sjálfan sig: ,,Ég er dyrnar… og ,,enginn kemur til föðurins nema fyrir mig”.

Upphaflega stóð skírnarlaugin við vesturdyrnar. Vitað er að þannig var því háttað í Hóladómkirkju sem tekin var ofan þegar núverandi kirkja var reist á 18. öld. Skírnin táknar inngöngu okkar í samfélag kirkjunnar. Dyrnar og skírnarfonturinn tala sama mál og bera sama boðskap.

Frá kirkjudyrum gengur gjarna hinn heilagi vegur upp að altarinu. Þar eru mörk tíma og eilífðar, þar standa altarið og gráturnar, oft í hálfhring, nei, hinn helmingur hringsins er ósýnilegur, hann lokast hinum megin þar sem þeir eru sem á undan eru gengnir og hinir himnesku herskarar fagna með okkur og taka undir bænir okkar og lofgjörð. Þannig verður altarið eins og annar borðsendinn, hinn endinn er í eilifðinni, í hinum ósýnlega veruleika. Þessi táknmynd altarisins er greinileg í altaristöflu Baltasars í Ólafsvallakirkju á Skeiðum.

Suðurhlið kirkjunnar merkir oft Ísrael, gamlatestamenið, lögmálið. Norður merkir Nýjatestamenið og fagnaðarerindið, kirkjuna. Hvers vegna? Vegna þess að þegar horft er til altarisins þá er horft við Kristi. Leið okkar er í átt til hans. Hann kemur á móti okkur. Við sjáum það einna skýrast í Skálholtsdómkirkju þar sem mosaik mynd Gerðar Helgadóttur sýnir Krist á gangi til móts við okkur. Suðurhliðin er honum til vinstri handar. Norðurhliðin honum á hægri hönd.

Suðurhlið kirkjunnar er pistilhliðin, þar voru lexíur lesnar. Norðurhliðin kallast guðspjallshlið, þaðan var guðspjallið lesið. Þess vegna var prédikunarstóllinn yfirleitt norðan megin, nema þá helst hér á norðlægum slóðum þar sem hann var settur þar sem helst var von sólarbirtu.

Lengd kirkjunnar er tákn þolgæðisins, breiddin tákn kærleikans og hæðin táknar vonina. Hvelfingin táknar himinninn. Í mörgum kirkjum eru stjörnur í blárri hvelfingunni sem minna á stjörnur himinsins. Veggir kirkjunnar tákna guðspjallamennina fjóra sem með boðun sinni hafa reist kirkjuna. Hornsteinninn er tákn Krists, súlurnar tákna postulana. Gluggarnir eru tákn heilags anda sem heldur úti veðri og vindum enhleypir geislum sólar í gegn. Er það ekki táknrænt í þessu maíhreti norðan heiða sem sunnan en það snjóaði á Húsavík í fyrstu viku mai mánðar þegar leið mín lá þangað.

Kirkjuturninn hefur jafnframt því hagnýta gildi að halda uppi klukkum kirkjunnar, táknræna merkingu. Hann táknar boðskap fagnaðarerindiins um hann sem er vegurinn, sannleikurinn og lífið. Klukkurnar eru tákn postulanna, hringingin boðun orðsins. Klukkurnar áttu að vera hljóðar um bænadaga vegna þess að þá þögðu postularnir og afneituðu meistara sínum. Klukkurnar verja gegn árásum hins illa og illir andar og allir árar óttast þær svo sem ýmsar íslenskar þjóðsögur bera vitni um.

Kæru vinir í Kristi. Frá orði Guðs og bæninni steymir bjart ljós sem afhjúpar leyndustu fylgsni hjartans. Samviskan verður ekki stillt nema fyrir orð Guðs sem er hinn óskeikuli áttaviti sem segir okkur hvort stefnan er rétt. Bænin veitir gleggri sjón svo að augu samviskunnar sjái vel til að stýra að markinu. Þar er heilagur andi að verki sem leitast við að vekja okkur til meðvitundar um það sem er rétt og rangt. Þannig auðnast okkur að velja réttu leiðina að settu marki sem er himinsins dýrð. Og Heilagur andi upplýsir okkur einnig um merkingu hins fjölbreytta táknmáls sem finna má í kirkjunni.

Prédikun flutt í guðsþjónustu á Uppstigningardag 2026 í Víðistaðakirkju í Hafnarfirði

Höfundur: Sighvatur Karlsson, prestur í Hafnarfjarðarkirkju

Lexía 2. Kon. 2.1-2, 11-15a

Pistil Ef. 1. 17 – 23

Lúkas 24. 44-53