Jósef og Heródes

Flutt í Neskirkju 4. janúar 2026

Guðspjall Matt. 2.13-15

Náð sé með yður og friður frá Guði föður vorum og drottni Jesú Krist. Amen.

Í öllum góðum sögum eru sögupersónur sem spila á ákveðnum tíma stórt hlutverk í sögunni en falla á öðrum tímum algjörlega í skugga annarra persóna. Í bók Hermans Melville, Moby Dick, spilar sögumaðurinn Ísmael stórt hlutverk en er lengst af ekki hluti sögunnar. Í bókunum um Harry Potter eru Hermoine Granger og Ron Weasly lykilpersónur en sagan er ekki um þau, þau eru alltaf í skugga annarra persónu. Í frásögu guðspjallamannanna af fæðingu Jesú er margar slíkar persónur og í texta dagsins koma tvær þeirra fyrir þeir Heródes og Jósef.  

Við vitum raunar ofboðslega lítið um Jósef, hann var af ætt og kyni Davíðs konungs og tilvonandi eiginmaður Maríu. Jósef kemur fyrir 12 sinnum í guðspjöllum Matteusar og Lúkasar, tvisvar hjá Jóhannesi og aldrei hjá Markúsi. Matteusar- og Lúkasarguðspjöll segja bæði frá Jósef í tengslum við fæðingu Jesú og þegar Jesús heimsótti musterið í Jerúsalem 12 ára gamall og gleymdist þar. Jósef er til staðar í bakgrunni, en Jósef talar aldrei í guðspjöllunum. Hann sýnir umhyggju sína með verkum sínum þegar hann hlúir að Maríu og barninu.

Hlutverk Jósefs er að vernda Maríu og Jesúbarnið. Umhyggja hans fyrir þeim sem honum er trúað fyrir gerir hann að fyrirmynd annarra sem vilja lifa lífi sínu vel og fallega frammi fyrir Guði. Guðspjallamaðurinn segir okkur að Jósef sé góður maður að hann sé „valmenni.“En þegar Jósef kemst að því að María er þunguð vildi hann að slíta trúlofun þeirra, því hann vissi ekki hvers barnið var. Guðspjallið segir að hannviljaðgera það í hljóði til að valda Maríu ekki skömm, en áður en hann gerði það kom engill til hans í draumi og sagði honum að hann þyrfti ekki að óttast og „...að barnið sem hún gengi með væri getið af heilögum anda“(Matt. 1.19-24). Jósef veit ekki hvers vegna hann þarf ekki að óttast, en hann velur að vera við hlið konu sinnar, hlúa að henni og ófæddu barni hennar.

Í Guðspjalli dagsins segir Matteus frá öðrum draumi Jósefs, þegar engillinn varar hann við þeirri ógn sem stafar af Heródesi konungi. Seinna meir í draumi sem Jósef fær skilaboð þess efnis að hann eigi að snúa heim á ný með Maríu og barnið. Líklega dvöldu Jósef, María og Jesús í allt að 4 ár í Egyptalandi. En Heródes er talinn hafa dáið ca. 2-4 e.kr..

Guðspjall dagsins er stutt en það er heilmikið um að vera: „Rís upp, tak barnið og móður þess og flý til Egyptalands. Þar skaltu vera uns ég segi þér því að Heródes mun leita barnsins til að fyrirfara því.“ Draumur Jósefs minnir á hina draumana – Það er hann þarf ekkert að óttast, hvorki þungun Maríu né Heródes konung og hermenn hans. Jósef treysti Guði og umhyggju og þess vegna hlýddi hann boðun engilsins. Hér takast á tvö andstæð öfl, annars vegar traust og hins vegar græðgi eða jafnvel ótti.

Jósef treysti Guði en Heródes treysti engum. Heródes lagði allt sitt traust á sjálfan sig, eigin auð og völd. Eins lítið og við vitum um Jósef, þá vitum við meira um Heródes. Við vitum að hann var illræmdur konunugur og þekktur fyrir grimmd sína. Hann var algjör óþokki. Hann lét lífláta alla þá sem hann taldi ógna valdi sínu og skeytti engu um hvort þeir væru trúnaðarvinir hans, fjölskyldumeðlimir eða börn. Heródes var grimmur og hræddur um að missa völdin sín, svo grimmur að hann lét deyða öll sveinbörn í Betlehem til að halda völdum sínum. Á móti Heródes stendur valmennið Jósef, alþýðumaðurinn sem leitaðist við að fylgja vilja Guðs og gera hið rétta. Hann átti enga möguleika á auði eða völdum. Jósef vissi með hverjum hann ætti að standa og hann lagði sig fram um að vernda þau.

Jósef er mikilvægur í sögunni okkar, en hann er samt aukapersóna. Alveg eins og Ismael í Moby Dick eða Hermoine Granger og Ron Weasly í Harry Potter. Boðskapur Guðspjallsins er ekki endilega sá að við eigum að vera eins og Jósef, þó hann sé góð fyrirmynd. Guðspjallið er um Guð, sem er að verki í sögunni, Guð sér hættuna, Guð varar við, Guð leiðir þau og verndar. Barninu er ekki bjargað vegna þess að Jósef er svo klár – heldur vegna þess að Guð leiðir. Jósef er verkfæri Guðs, trúfastur og auðmjúkur, en hann er ekki frelsarinn.

Það er mikilvægt að við förum ekki á mis við þennan punkt, því annars hætt við þessi predikun verði bara enn ein „þú átt að“ ræðan. Það er gott að taka Jósef til fyrirmyndar, en það sem skiptir öllu er að það er Guð sem kemur til okkar í veikleika, inn í óttann, inn í óreiðuna og gerir það sem við getum ekki gert. Hugsið ykkur bara! Líf Jesús hefst sem barn á flótta, heimurinn sem hann mun frelsa tekur ekki á móti honum. Ljós Guðs kemur inn í myrkrið – myrkrið reynir að kæfa ljósið – myrkrinu mistekst – Guð lætur ekki óttann eiga lokaorðið.

Heródes hefur gert sjálfan sig að guði – hann leggur allt sitt traust á eigin völd og eigin auð. Hann treystir aðeins sjálfum sér og ef til vill getur hann það upp að vissu marki því hann á svo mikið. En í augum þeirra sem lifa eins og Heródes er allt ógn – meira segja ungabarn fætt í fjárhúsi sem er á flótta er ógn.Það er dálítið kaldhæðnislegt að sá sem á allt óttast mest og hefur þarf af leiðandi ekkert raunverulega til að treysta á.

Jósef á ekki mikið. Hann er ekki valdamaður. Hann á ekki stuðningsmenn. Hann á engan auð til að kaupa sér öryggi. Hann á bara loforð frá Guði, sem hann skilur ekki til fulls en samt sem áður þorir hann. Hann þorir vegna þess að hann treystir, hann stendur upp um miðja nótt og fer af stað í átt að öryggi með Jesúbarnið og Maríu. Ekki vegna þess að hann sé með allt á hreinu – hann er án efa ráðvilltur og áhyggjufullur – en hann treystir Guði.

Hér förum við að kannast við okkur sjálf. Við þekkjum það öll mætavel að vilja hafa stjórn á öllum aðstæðum. Við viljum vita fyrir fram hvernig hlutirnir fara. Við þekkjum öll óttann og þá tilfinningu að ef við sleppum tökunum muni allt hrynja í kringum okkur. Við þekkjum líka þá tilfinningu að vilja vera góð manneskja, að vilja rétta hjálparhönd, við þekkjum það að elska og finna til samúðar. Við þekkjum það líka að bregðast og loka augum okkar fyrir neyðinni vegna þess að hún er okkur um megn. Þess vegna er svo dýrmætt að sagan um Jesú snýst ekki um Jósef og Heródes. Hún snýst um Jesúbarnið. Barnið sem þarf að flýja, barnið sem Guð verndar svo það geti síðar orðið sá sem frelsar okkur, Jesús Kristur.

Kæru vinir, við fyrstu sýn birtir guðspjallstexti dagsins okkur tvenns konar lífsafstöðu annars vegar Jósefs, sem treystir Guði og hins vegar Heródesar, sem treystir aðeins á sjálfan sig. Ég hygg að við séum þarna á milli, viljum treysta Guði en viljum líka hafa stjórnina í okkar höndum. Góðu fréttirnar eru engu að síður þær að Guðspjallið snýst bara alls ekki um þá. Það snýst um Guð sem kemur til okkar sem lítið barn á jólunum, lítið barn sem þarf að flýja heimkynni sín, eins og svo mörg börn þurfa að gera enn þann dag í dag. Það snýst um Jesú Krist og náðina hans, fyrirgefningu hans og líf sem stendur öllum til boða.  Jesús kemur inn í heim þar sem óttinn ræður ríkjum, hann bregst við óttanum með því að gefa sjálfan sig á krossinum, hann vinnur sigur á óttanum með kærleika sínum og gefur okkur líf og kraft til þess að vera þau sem við erum sköpuð til að vera. Á þeim grunni getum við staðið sama hvað á dynur í okkar lífi þá ræður ekki óttinn ríkjum heldur trúin á Jesú.

Dýrð sé Guði föður, syni og heilögum anda. Svo sem var í upphafi er og verða mun um aldir alda. Amen.

Takið postullegri blessun:

Náðin Drottins vors Jesú Krists, kærleiki Guðs og samfélag heilags anda sé með yður öllum. Amen.