Kristin trú

Messan er kjarnaguðsþjónusta kristins safnaðar og hjartsláttur trúarlífsins þar sem söfnuðurinn mætir Drottni í orði og sakramentum. Í messunni fær trúin næringu til vaxtar og þroska. Það gerist með boðun fagnaðarerindisins, samneyti heilagrar kvöldmáltíðar og samfélagi í bæn og beiðni og þakkargjörð. Úr messunni er söfnuður Krists sendur út með blessun hans til þess að þjóna náunganum í kærleika.

Handbók Þjóðkirkjunnar skiptir messunni upp í eftirfarandi fjóra meginþætti í samræmi við messuform sígildrar eða klassískrar messu eins og hún þróaðist í Vesturkirkjunni á fyrri hluta miðalda: messuupphaf, þjónustu orðsins, samfélagið um Guðs borð og messulok. Um þessa þætti má einnig nota yfirskriftirnar; koman, orðið, máltíðin og sendingin. Áður en fyrsti þáttur messunnar hefst er venja að kirkjuklukkum sé hringt og að organisti leiki forspil.

Í fyrsta þætti messunnar, messuupphafi, eru eftirfarandi liðir: Upphafsbæn, inngöngusálmur (introitus), miskunnarbæn (kyrie), dýrðarsöngur – lofgjörð (gloria – laudamus) og kollekta (bæn dagsins).

Í öðrum þætti messunnar, þjónustu orðsins, eru eftirfarandi liðir: Fyrri ritningarlestur (lexía), síðari ritningarlestur (pistill), lofgjörðarvers (hallelúja), guðspjall, trúarjátning (credo), prédikun, stólvers (sálmur eða önnur tónlist) og almenn kirkjubæn (oratio generalis).

Þriðji þáttur messunnar er samfélagið um Guðs borð. Í honum eru eftirfarandi liðir: friðarkveðja (pax), sálmur, upphaf þakkargjörðar (praefatio), lofsöngur (heilagur, sanctus), þakkarbæn (oratio eucharistica), Faðir vor, Guðs lamb (agnus dei), berging (communio) og eftir bergingu (post-communio).

Fjórði þáttur messunnar, Messulok, felst í blessun (benedictio), útgöngusálmi, útgöngubæn og klukknahringingu – eftirspili.

Í guðsþjónustunni eru fyrst og fremst notaðar þrjár bækur: Biblían, Sálmabókin og Handbók Þjóðkirkjunnar.

Biblían hefur að geyma þá texta sem vitna um trúna á þríeinan Guð sem skapar, frelsar og hjálpar. Í guðsþjónustum eru lesnir fyrri ritningarlestur (lexían) úr Gamla testamentinu, seinni ritningarlestur (pistillinn) úr ritum Nýja testamentisins utan guðspjallanna og guðspjall.

Sálmabókin er söngbók kirkjunnar og hefur að geyma þá sálma sem alla jafna eru sungnir í guðsþjónustunni. Ný og glæsileg sálmabók kom út árið 2022. Hún inniheldur 795 sálma sem allir eru hljómsettir. Í henni er að finna fjölmarga nýja íslenska sálma.

Í Handbókinni eru leiðbeiningar sem hinn vígði þjónn safnaðarins hefur sér til hliðsjónar um það hvernig guðsþjónustan skuli fara fram.

Handbók Þjóðkirkjunnar er helgisiðabók hennar og hefur að geyma leiðbeiningar fyrir vígða þjóna kirkjunnar um hvernig guðsþjónusta skuli fara fram. Fyrsta íslenska handbókin eftir siðaskipti kom út árið 1555 og var Marteinn biskup Einarsson höfundur hennar. Núgildandi Handbók frá 1981 telst vera 17. handbókarútgáfa evangelísku lúthersku kirkjunnar á Íslandi ef endurútgáfa handbókarinnar frá 1826, sem prentuð var í Viðey, er talin með.

Með Handbókinni frá 1981 var tekin upp svo kölluð sígild eða klassísk messa sem er hin hefðbundna messa Vesturkirkjunnar eins og hún þróaðist á fyrri hluta miðalda. Handbókarnefnd Þjóðkirkjunnar hefur unnið að endurskoðun Handbókarinnar í umboði biskups Íslands um árabil. Markmið starfsins er að færa tungutak guðsþjónustunnar til nútímalegra horfs sem og að gera tillögur að fleiri guðsþjónustuformum til notkunar í söfnuðum kirkjunnar sem hæfa ólíkum aðstæðum.

Drög að nýrri handbók eru nú til kynningar og umsagnar hjá söfnuðum landsins. Gert er ráð fyrir að ný handbók verði tekin í notkun árið 2027.

Kirkjuárið hefst fyrsta sunnudag í aðventu, í aðdraganda jólanna, fæðingarhátíðar Jesú Krists. Orðið aðventa kemur úr latínu og merkir koma og vísar til þess að á þeim tíma bíður kristið fólk komu Guðs í Jesúbarninu. Frá upphafi kirkjuársins til loka þess er farið í gegnum líf og starf Jesú Krists með skipulegum hætti í reglulegum guðsþjónustum kirkjunnar. Á hverjum sunnudegi skal haldin almenn guðsþjónusta. Þá eru lesnir ákveðnir ritningartextar úr einni af þremur textaröðum Þjóðkirkjunnar, sem hver um sig hefur að geyma alla hjálpræðissöguna.

Kirkjuárinu er skipt upp í tvö megintímabil, hátíðatímabilið og hátíðalausa tímabilið. Hátíðatímabilið byrjar með aðventunni og lýkur með þrenningarhátíð (trinitatis). Hátíðalausa tímabilið hefst viku síðar og stendur til loka kirkjuársins.

Kirkjuárið má setja upp á eftirfarandi hátt:

Aðventa: Guð kemur til okkar - við væntum hans í trú.
Jól: Guð varð barn - okkur til bjargar.
Nýár: Guð leiðir okkur á nýju ári. Hans ár fá engan endi.
Þrettándi: Jesús Kristur birtist sem lausn og frelsun allra þjóða.
Fasta: Jesús þjáist og deyr heiminum til lífs.
Páskar: Jesús Kristur sigrar dauðann.
Uppstigning: Jesús Kristur ríkir með Guði og biður fyrir okkur.
Hvítasunna: Andi Guðs lífgar og ummyndar lífið allt.
Þrenningarhátíð (Trinitatis): Við tilbiðjum Guð, föður, son og heilagan anda.
Tíminn eftir þrenningarhátíð: Tími kirkjunnar, vaxtar og þroska í trú.
Lok kirkjuárs: Allt er hverfult - en við væntum nýs himins og nýrrar jarðar þar sem vilji Guðs er og ræður.

Í kirkjuárinu eru þrjár stórhátíðir, jól þegar minnst er fæðingar Krists, páskar þegar minnst er upprisu hans og hvítasunna þegar minnst er komu heilags anda. Jól og páskar eru nefndar Krists-hátíðir en hvítasunna er hátíð heilags anda. Þar að auki er haldið upp á aðra hátíðisdaga sem standa djúpum rótum í sögu og hefðum kirkjunnar, svo sem boðunardag Maríu, Jónsmessu, siðbótardaginn og allra heilagra messu. Í seinni tíð hafa ákveðnir sunnudagar kirkjuársins verið tileinkaðir öðrum málefnum sem tengjast starfi og boðun kirkjunnar í nútímanum og má þar nefna sem dæmi biblíudaginn, æskulýðsdaginn, dag díakoníunnar, dag heilbrigðisþjónustunnar, dag íslenskrar náttúru og kristniboðsdaginn.

Litir kirkjuársins

Tímabilin í kirkjuárinu eiga sér táknræna liti, samkvæmt litakerfi sem þróaðist á tímabilinu 400–1200 e.Kr. Litir kirkjuársins hjálpa til við að gera hinn heilaga tíma sýnilegan í guðsþjónustunni. Þeir eru hvítur, rauður, fjólublár, grænn og svartur.

Hvíti liturinn (sem líka getur verið gylltur) er notaður á stórhátíðum kirkjunnar, eða Krists-hátíðum, sem eru jól og páskar. Jólatíminn nær til þrettándans en páskatíminn nær til hvítasunnu. Litur hvítasunnunar er rauður. Það er litur heilags anda.

Fjólublár er litur föstu og iðrunar. Föstutíminn er aðventan, eða jólafastan, og sjö vikur fyrir páska, en reyndar breytist liturinn ekki fyrr en á öskudag sem er fyrsti miðvikudagur í föstu.

Grænn er tími vaxtar, sumarsins og sunnudaganna eftir hvítasunnu, eða eftir þrenningarhátíð, allt til aðventu en einnig tímans eftir þrettánda þar til föstuliturinn tekur við.

Ýmsar hátíðir hafa auk þess sinn sérstaka lit en það er ávallt einn af þeim sem nefndur var. Svartur litur er einungis notaður á föstudaginn langa og svo við útfarir.

Framangreindir litir eru grunnlitir hins kirkjulega litrófs en innan hvers litar eru mörg mismunandi stig og afbrigði. Blár er léttari litur hins fjólubláa. En blár er fyrst og fremst litur hreinleikans og Maríu guðsmóður. Aðrir litir sem leiddir eru af hinum fjólubláa, eins og rauðbleikur og rósbleikur, draga fram mismunandi áherslur föstutímanna. Aðventutíminn er tími eftirvæntingar og biðarinnar eftir að Jesús Kristur fæðist í heim manna. Hefðin segir að fyrsti sunnudagur aðventunnar þegar minnst er innreiðar Jesú í Jerúsalem og einnig innreiðar hans inn í hið nýja kirkjuár skuli hafa hvítan lit vegna þess að þetta sé hátíð Jesú Krists eins og jólatíminn, sem er hvítur.

Annars er ríkjandi litur aðventunnar fjólublár vegna þess að aðventan er einnig jólafasta og kallast þannig á við föstuna í aðdraganda páskanna. En sú fasta hefur miklu alvarlegri blæ og yfirbragð en jólafastan. Þess vegna hefur löngum verið gerður greinarmunur á þessum tveimur föstutímum með þvi að nota fleiri litaafbrigði, einkum þriðja og fjórða sunnudag aðventunnar.

Form kirkjuhússins

Þó svo að kirkjur séu misjafnar að útliti og gerð þá skiptast kirkjuhús á Íslandi yfirleitt í forkirkju, skip og kór. Þó er stundum engin forkirkja í gömlum sveitakirkjum heldur gengið beint inn í kirkjuskipið. Forkirkjan er þar sem komið er inn í kirkjuna. Meginrýmið, þar sem söfnuðurinn kemur saman, er kallað kirkjuskip og er sú nafngift dregin af því að kirkjunni sem söfnuði trúaðra er oft líkt við skip sem siglir um ólgusjó og storma, en örvæntir þó ekki því að Kristur er sjálfur innanborðs og við stjórnvölinn. Af þessum sökum hanga í sumum íslenskum kirkjum fögur skipslíkön niður úr lofti kirkjuskipsins, sem tákn fyrir kirkjusöfnuðinn. Innsti hluti kirkjunnar er nefndur kór eða sönghús. Nafngiftin kemur til af því að fyrr á öldum sátu þau þar sem sungu messuna. Frá fyrstu tíð hefur krossinn þjónað sem fyrirmynd að grunnfleti kirkjubygginga með því að nokkru innan við miðju kirkjuskipsins komi þverbygging sem geri útlit kirkjunnar að krossi. Nefna má Skáholtsdómkirkju, Kópavogskirkju og Húsavíkurkirkju sem dæmi um kirkjur sem eru krosskirkjur að grunnfleti.

Altarið

Í kórnum er altarið, helgasti staður kirkjunnar. Í samhengi þess líkingamáls að söfnuðurinn sé skip táknar altarið og umhverfi þess höfnina sem er framundan og er himininn. Þess vegna er reglan sú að altarið standi við austurgafl kirkjunnar en austur, sólaráttin, er tákn himinsins. Staðsetning og allur búnaður altarisins vísar til þess að þar sé um hina raunverulegu miðju kirkjunnar að ræða. Á altarinu eða við hlið þess er jafnan kross en einnig standa þar kertastjakar, blóm og Biblía ásamt handbók og sálmabók. Presturinn leiðir oftast guðsþjónustuna frá altarinu, flytur bænir og les úr ritningunni. Oft liggja tröppur, sem geta verið frá einni til allt að sjö talsins, upp í kórinn og að altarinu. Að ganga upp að altarinu áréttar þá hugsun að það sé tákn himnanna, Guðs ríkis og að þar mætist himinn og jörð. Þar er máltíð Drottins borin á borð og þar eru bænir safnaðarins bornar fram. Kertin á altarinu tákna Krist, sem er ljós heimsins.

Prédikunarstóllinn

Prédikunarstóllinn er ekki stóll í eiginlegri merkingu, þrátt fyrir heiti sitt, heldur er hann sá staður í kirkjunni þar sem presturinn, eða einhver annar eftir atvikum, leggur út af orði Guðs, guðspjalli og ritningarlestrum viðkomandi sunnudags. Hann er þannig vettvangur útleggingar Guðs orðs og nafngiftin kann að vísa til þess að prédikunarstóllinn sé „sæti“ prédikunarinnar.

Prédikunarstólar komu fyrst fram á 13. öld í tengslum við betlimunkareglur sem voru siðbótarhreyfingar og til þess að allur söfnuðurinn gæti heyrt boðskap þeirra þörfnuðust þeir einhvers konar upphækkunar. Með tímanum varð prédikunarstóllinn að staðalinnréttingu í kirkjum og var honum þá komið fyrir þar sem söfnuðurinn gat séð til hans og ekki of langt frá kórrými kirkjunnar. Hann var þar að auki upphækkaður til þess að ræðumaður eða prédikari gæti komið boðskap sínum vel til skila.

Prédikunarstólar eru oft ferstrendir eða átthyrndir og standa oftast á súlu eða fæti eða eru festir á einhvers konar stoðvegg. Á hliðum þeirra má oft finna myndefni sem sótt er í Gamla testamentið, svo sem af Móse með lögmálstöflurnar eða spámönnunum. Yfir prédikunarstólnum er oft komið fyrir himni sem getur verið átthyrndur og á hann málaður himinn og dúfa sem táknmynd um heilagan anda sem stígur niður af himni yfir höfuð prédikarans. Einnig er algengt að á prédikunarstólnum séu myndir af guðspjallamönnunum og aðrar táknrænar myndir. Þessum tilvísunum í Biblíuna og fagnaðarerindið er ætlað að undirstrika að markmið prédikunarinnar sé útlegging og heimfærsla Biblíunnar.

Við helgiathafnir kirkjunnar er það föst venja að þau sem annast hina vígðu þjónustu, prestar, djáknar og biskupar, beri skrúða yfir sínum embættisklæðum. Skrúðinn merkir að þau sem leiða helgihaldið starfi í því umboði heilagrar kirkju sem þeim er falið í vígslu sinni. Skrúðinn undirstrikar annarsvegar samhengið í þjónustu kirkjunnar allt frá upphafi og hinsvegar að það er þjónustan sem er í forgrunni en ekki persónan sem veitir hana. Prestur sem leiðir helgihald er skrýddur ölbu, stólu og hökli, eða hempu, kraga, rykkilíni, stólu og hökli. Djákni sem leiðir helgihald er skrýddur ölbu og stólu sem liggur yfir vinstri öxl. Stólan og hökullinn eru í litum kirkjuársins.

Prestar þjóna að prests- og prédikunarembætti kirkjunnar og ber að klæðast sérstökum embættisklæðnaði þegar þeir vinna prestsverk. Hinn hefðbundni embættisklæðnaður presta á Íslandi er hempa og pípukragi en prestaskyrta með hringflibba (collar) hefur rutt sér til rúms sem embættisklæðnaður. Prestaskyrtur eru að jafnaði svartar en geta einnig verið í fleiri litum. Biskupsskyrtan er purpurarauð en djáknar klæðast grænum skyrtum með hringflibba þegar þeir þjóna að sínum embættum.

Kirkjan sjálf, staðurinn þar sem söfnuðurinn kemur saman til helgihalds, er skrýdd til þjónustu. Skrúði kirkju og hinnar vígðu þjónustu tekur mið af þeirri litareglu sem einkennir hrynjanda kirkjuársins. Þessir litir eru að stofni til hvítur, rauður, grænn, fjólublár og svartur, en að auki eru mörg litaafbrigði eins og gylltur, blár, gulur og rauðbleikur.

Skrúði kirkju er einkum altarisklæði sem hylur framhlið altarins alla að brún altarisborðsins í litum kirkjuárstímabilsins, hvítur altarisdúkur og hvítir dúkar og þerrur fyrir máltíð Drottins.