Hvers virði er ég?

Nú hefur skólum verið slitið og börnin komin heim með einkunnirnar. Það er alltaf viss eftirvænting sem fylgir þessum tímamótum.

Einkunnablaðið

Viðbrögð foreldra þegar þeir taka á móti einkunnum barns geta verið af ýmsum toga. Sennilega er það oft svo að þau taka við umslaginu, opna það með spenningi og rýna einbeitt í niðurstöðurnar. Svo fer það eftir útkomunni hvort þau líta á afkvæmið með velþóknun eða vonbrigðasvip.

Þarna fær ungmennið sterk og afdráttarlaus skilaboð, án þess að þau komu fram í beinum orðum. Það er sett undir mælistiku verka sinna. Ef samskiptin eru almennt með þessum hætti þá helgast gildi þess og sjálfsmynd af því hvernig það stendur sig. Einkunnaspjaldið verður ekki aðeins vitnisburður um frammistöðu í prófum og verkefnum. Það verður spegill sem ungmennið horfir í.

Síðar í lífinu taka aðrir þættir tilverunnar við slíku sjálfsmati: íþróttir, tekjur, stöðuveitingar, bílar, fasteignir og hver einasti áfangi er rækilega birtur á samfélagsmiðlum. Til hvers annars, að fara til útlanda ef maður auglýsir það ekki? Allt er þar á sömu bókina lært. Hinir sýnilegu og mælanlegu áfangar í lífinu skera úr um gæði þess og verðmæti.

Svo er auðvitað hin hliðin á peningnum. Þegar árangurinn stendur ekki undir væntingum, þegar fólk hrasar, mætir mótlæti, fær ekki þau viðbrögð sem það óskar eftir, í þeim tilvikum er hætt við því að sjálfsmyndin brotni. Við hverju öðru er að búast ef hin ytri verk eru eini mælikvarðinn á gildi manneskjunnar?

Guð sem faðir eða móðir

Foreldrahlutverkið mikilvægt og við þurfum ekki að leita langt yfir skammt hér á kirkjulóðinni til að finna eina staðfestingu þess. Þegar við tölum um Guð föður eða móður í játningum, bænum og ritningartextum endurspeglar sú samlíking ekki aðeins hugmyndir okkar um almættið. Hún birtir með sama hætti þýðingu foreldra og uppfóstrara. Himnaforeldrið og hin jarðnesku hafa áþekku hlutverki að gegna, ef út í það er farið! Þau skapa og móta.

Dæmisagan um bræðurna tvo dregur einmitt fram mynd af Guði sem föður. Hún er í flokki þriggja líkinga sem Jesús setur fram og allar fjalla allar um himnaríki.

Þessar paradísarsögur eiga það sameiginlegt að fjalla um eitthvað sem var brotið og óheilt en hefur komist í lag. Dýrmæti sem allir héldu að væru glötuð hafa uppgötvast að nýju. Hið fullkomna ástand, þar sem tilveran er í himnalagi, er andstæðan skammt undan, þar sem allt er í ólagi.

Paradís má samkvæmt þessu fremur líkja við mikinn létti, fremur en fullkomið ástand. Það er þessi tilfinning þegar við endurheimtum það sem var glatað, þegar við sættumst heilum sáttum, þegar við skynjum að lífið er aftur komið í réttar skorður. Þetta er í raun öll hjálpræðissagan í Biblíunni. Hún hefst á lýsingu á hinu ákjósanlega ástandi sem líkt er við aldingarð og svo hrynur sú mynd.

Ég leiði stundum hugann að þessari samlíkingu Biblíunnar þegar náttúran kallar fram slík hughrif hjá mér.

Sumarsólstöður

Til dæmis á sumarsólstöðum, sem eru einmitt um þetta leyti. Eitt sinn sigldi ég yfir Ísafjarðardjúp, á þeim tímamótum og það var miðnætti. Ég hafði gefið saman hjón í kirkjunni að Bæjum í Unaðsdal og var aftur á leið til Ísafjarðar. Þar sem báturinn hélt eftir spegilsléttum haffletinum gat ég fylgst með því hvernig röðullinn tróndi á bjartri himinfestingunni í allri sinni friðsemd, þessa björtu nótt. Hann eins og tyllti sér á sjóndeildarhringinn. 

Í þeim tilvikum getum við fundið streng sem býr innra með okkur og tengist hinu stóra samhengi lífs og náttúru. Skyldi sú taug vera sterk eða ætli hún hafi rofnað í okkar eigin amstri, baráttu um lífsgæðin, átökum og sundrungu sem getur í einni andrá blindað okkur á það sem er gott og fagurt?

Baráttan fyrir lífinu, lífsbaráttan, er ekki síður baráttan við lífið. Hún gefur okkur ekki tóm til að skynja töfra þess. Næmni okkar takmarkast við sjálfsmyndina og þar með mat okkar á verðmætum.

Paradísarmissir okkar daga liggur einmitt í fjarlægðinni frá náttúru og lífríki. Kappsemin sem einkennir nútímann gengur ört á þau gæði. Því einkunnaspjöldin þurfa að sýna réttu tölurnar, hagvöxt, uppgang, frekari landvinninga.

Skilyrðislaus ást

Dæmisagan um himnaríki fjallar um þessa tvo syni og hún ögrar viðteknum hugmyndum um samband manns og Guðs. Hún er í því sambandi lykilfrásögn í samhengi kristninnar því hún mótmælir þeim skilyrta kærleika sem einkennir mörg trúarbrögð og já, margur ætlar að sé aðalsmerki á boðskap Krists.

Kjarninn í henni er sá sami og rakinn var hér í upphafi þegar einkunnirnar voru látnar dæma um gildi barnsins. Þannig sjá margir fyrir sér að trúin sé: reyndu að láta gott af þér leiða og ef góðverkin reynast veigameiri en illverkin og mistökin, þá ertu seif!

En þetta er andstætt fagnaðarerindinu og dæmisagan dregur það svo skýrt fram. Því sonurinn sem hafði klúðrað málum sínum, eins og við segjum, fær alla ástina. Himnaríkið fólst í því að faðir hans faðmaði hann að sér, tók við honum ekki í krafti þess sem hann hafði unnið sér til dáðar. Hann spurði ekki um afdrif arfshlutans heldur fagnaði honum eins og hetju.

Sá eldri verður fulltrúi hinnar hefðbundnu afstöðu þar sem gildi manneskjunnar stendur og fellur með frammistöðunni. Hann furðar sig á viðbrögðum föður síns og bendir á að sjálfur hafi hann aldrei notið þeirrar alúðar sem hinn ógæfusami bróðir hlaut.

Hvers virði er ég?

Við megum líka alveg hneykslast, en svo getum við rýnt betur í samband skapara við sköpunina, foreldra við afkvæmin.

Væru það annars ekki farsælli og uppbyggilegri samskipti þegar barn kemur heim með einkunnir, að fagna barninu sjálfu, taka utan um það, spyrja hvernig dagurinn hafi verið, hvað hafi verið gert og hvað standi til? Svo þegar tengslin eru komin, já – þarna eru einkunnirnar. Og í framhaldi má skoða þær. Barnið lærir af þessu að það hefur sjálft gildi, það er einhvers virði.

Því við sem einstaklingar spyrjum okkur, hvort heldur með beinum orðum eða tilfinningu í djúpi sálarinnar spurningar sem má orða á þennan hátt:

,,Hvers virði er ég?"

Svarið ræðst að miklu leyti af uppvexti og mótunarárum. Eru viðbrögðin skilyrt við framlagið, hrós þegar vel gengur og skammir við hrösun? Hvað leynist þá í kjarna sálarinnar? Hversu djúpt þarf að kafa þegar hvert lagið á fætur öðru hefur verið fjarlægt af þeim skilaboðum sem umhverfið hefur miðlað? 

Guð Biblíunnar sendir okkur þvert á móti þau skilaboð að við séum verðmæt jafnvel þótt við hrösum og föllum. Sú hugmynd er gróðursett í huga kristins fólks og fyrir vikið verður leiðin frá falli að upprisu greiðari. Fólk heldur áfram lífsgöngu sinni, reynslunni ríkara og sjálfsmyndin lagast fyrr en varir.

Guð í sögunni tók syninum opnum örmum þótt einkunnirnar hefðu verið hreint hörmulegar. Ráðvilltur spurði piltur hvort honum væri ekki búinn staður í vinnuskálunum á búgarðinum. En svarið sem hann fékk tók af öll tvímæli um virði hans og gildi.

Og það er svarið sem við fáum líka þrátt fyrir veikleika okkar og hrösun. Sú er bjargföst skoðun mín að upp úr þeim jarðvegi vaxi líka fegurstu blómin.