Táraleikarnir

Á stóru móti eins og því sem lýkur í kvöld finnum við til með einstaklingum sem hafa ekki náð markmiðum sínum. Og sjálfsbjargarviðleitnin sem blundar djúpt innra með okkur festir einbeitingu okkar á þær þrautir allar. Já Táraleikarnir eru réttnefni á slíkri hátíð. Þeir minna okkur á að sönn uppfylling krefst fórna og kallar á að fólk leiti að tilgangi fremur en skammvinnri nautn. Það er einmitt sú sigurgleði sem við lesum um í pistli dagsins og sá heilagi andi á að vera okkur leiðarljós enn í dag

Ég ætla ekki að tala mikið um fótbolta í þessari stólræðu, hyggst ekki bera í bakkafullan lækinn með sófaspeki minni og hugleiðingum um dómara, þjálfara, leikskipulag, stjörnustæla og sigur minnipokaliða gegn stórveldum. Nóg hefur nú verið skrafað um þau mál og önnur þeim skyld undanfarnar vikur.

Táraleikarnir

Þó er ein hlið sem ekki hefur fengið þá athygli sem henni ber, að mínu áliti. Boltinn býður jú líka upp á tár, vonbrigði og sársauka, líkamlegan og andlegan! Heimsmeistaramót í knattspyrnu er í því sambandi síendurtekinn harmleikur.

Á tíunda áratugnum kom út kvikmynd sem hét því angurværa nafni, The Crying Game. Sú gæti verið yfirskriftin á móti eins og HM. 31 lið af þessum 32 lýkur þátttöku með svekkjandi tapi og því fylgja oft sárar tilfinningar. Hreyfingalausar liggja hetjur í grasinu, treyjur hylja angistarfull andlitin. Við Íslendingar þekkjum þetta vel eftir síendurtekin vonbrigði í gegnum tíðina, en auðvitað líka á okkar björtustu sigurstundu. Myndir af því þegar við unnum þá ensku fyrir tíu árum, sýna niðurbrotna andstæðinga, sem þoldu ósigur sem lengi verður í minnum hafður.

Harmur hefur aðdráttarafl. Sorgir og angur eru hluti af tilveru fólks. Biblían geymir mörg harmljóðin og dregur upp lýsingar af fólki sem er í nauðum statt. Í Davíðssálmum lesum við þessa örvæntingarfullu lýsingu sem lýsir sömu kenndum og fyrr eru nefndar:

Augu mín eru döpur af harmi,
sljó vegna allra óvina minna.
Víkið frá mér, allir illvirkjar,
því að Drottinn hefur heyrt grát minn,

Texta sem þessa hafa kynslóðir lesið og gera enn. Táraleikarnir sem ég leyfi mér að kalla mótið stóra, eru á einhvern hátt grein af þessum meiði. Við mennirnir leitum í óttann og sársaukann á þennan hátt. Smábörn kætast þegar einhver hylur andlit sitt eða eltir þau, urrandi eins og ljón! Þetta býr í okkur og hlýtur að vera hluti af því að hafa getað lifað af í þeim háska sem mannkyni hefur verið búinn í gegnum tíðina: Óttinn, reiðin, sorgin og viðurstyggðin, þetta hefur örugglega hjálpað áum okkar og formæðrum að þrauka í hörðum heimi. Þetta birta Táraleikarnir okkur. Ef ekki væri fyrir þann þunga og dimma undirtón sem hlutskipti taparans er, væri lítið gaman að móti sem þessu.

Hamingja

Þegar ég spyr fermingarbörnin hvað þeim þyki eftirsóknarverðast í lífinu dettur þeim flestum í hug að það sé hamingjan. Það á við um okkur flest. En svo vakna fleiri spurningar.

Ég forvitnast þá um áhuga unglinganna á íþróttum. Flest hafa jú einhver kynni af slíku og í framhaldinu bið ég þau um að sjá fyrir sér svipbrigðin sem birtast í kappleikjum. Þau bera sjaldnast merki ánægju, miklu oftar eru andlitin afmynduð af þrautum. Í því sambandi getur hamingjan verið þjáningafull. Það er eitt að uppskera eftir þrautargöngu og erfiði og annað að svindla sér leið til sigurs. Annað er uppfylling réttnefnd uppskera, hitt veitir svikula og skammvinna sælu.

Þessi örsaga sem hér var lesin úr Postulasögunni er hamingjufrásögn. Þetta innlit í frumkristna söfnuði lýsir ástandi sem kann að minna á aldingarð eða paradís.

Rifjum hann upp:

„Allir þeir sem trúðu héldu hópinn og höfðu allt sameiginlegt. Menn seldu eigur sínar og muni og skiptu meðal allra eftir því sem hver hafði þörf á. Daglega komu menn saman með einum huga í helgidóminum, brutu brauð í heimahúsum, neyttu fæðu saman í fögnuði og einlægni hjartans. Þeir lofuðu Guð og höfðu vinsældir af öllum. En Drottinn bætti daglega við í hópinn þeim er frelsast létu.“

Þetta er engin tálsýn. Nútímahugsuðir hafa einmitt gefið því gaum hversu ríkt það fólk er að hamingju sem ræktar trú sína í samfélagi annarra. Þeir benda á eina hlið hamingjunnar og þá mikilvægustu, sem er þörfin fyrir að hafa tilgang í lífi sínu. Að spyrja ekki bara ,,hvað eigi að gera” og ,,hvernig” heldur miklu frekar „hvers vegna”. Þetta er allt annað en sú leit margra að skammvinnri sælu, sem kemur fyrirhafnarlaust þegar fólk gónir á skjáinn eða mokar í sig einhverri óhollustu svo dæmi séu nefnd.

Við sem eigum trú í hjartanu og ræktum hana erum gjarnan með spurninguna „af hverju?” í huganum. Svörin eru þá tengd þeirri trú sem við eigum. Er það vilji Guðs? Leitast ég við að vinna samkvæmt boðum Guðs? Er ég ekki barn Guðs? „Ég er brauð lífsins“ segir Jesús í guðspjallinu. Getum við ekki lesið þau orð í því sambandi hversu mettandi tilgangsríkt líf er og veitir þá næringu sem heimurinn getur ekki svipt okkur?

„Í einlægni hjartans“: Með þessum hætti lýsir textinn þeirri uppskeru sem fæst þegar fólk þorir að kafa á dýptina, leggja sig fram, mæta áskorunum, mótlæti og ósigrum en halda áfram. Kristnir menn leita í þennan texta sem fyrirmynd að því hvernig samfélag eigi að vera. Hann birtir upprunaástand sem einkennist af samheldni og nægjusemi.

Siðbótartexti?

En textinn leynir á sér. Mjög sennilega er þetta raunsönn lýsing á lífinu í þessum fyrstu samfélögum kristins fólks. Í honum býr þó sterkur undirtónn. Lúkas, höfundur Postulasögunnar, getur líka hafa viljað áminna kristið fólk sem var þá þegar farið að skipa sér í raðir og fylkingar utan um tilteknar hugmyndir og enn frekar leiðtoga sem sækjast eftir völdum og maka eigin krók.

Við þekkjum ýmis dæmi um þetta í Biblíunni. Frásagnir af réttlátum konungum og þjóðhöfðingjum kunna að vera sannleikanum samkvæmar, en mjög líklega hafa höfundarnir fært ögn í stílinn í þeim tilgangi að sýna mistækum leiðtogum sinnar tíðar fram á það hvernig á raunverulega að standa að málum þegar fólki er falin slík ábyrgð.

Já, leitun er að skarpari trúarádeilu en úr hópi þeirra sem eiga sér þá hugsjón að leiðarljósi sem kristin trú er. Hún er í raun mælistika eða sjóngler sem slíkir einstaklingar hafa notað til að vega og meta ríkjandi ástand á hverjum tíma.

Sðbótarfrömuðir hafa stundum amast við öðrum siðum og trúarhugmyndum. Miklu oftar hafa þeir þó beint spjótum sínum gegn eigin forystufólki sem hefur hrifsað til sín takmörkuð gæði, í leit að þeirri fölsku hamingju sem við þekkjum öll. Upp úr því andófi hafa ýmist sprottið klausturreglur, nú eða þá að kirkjan hefur klofnað vegna djúpstæðrar óánægju með ríkidæmi og bruðl þeirra sem fara með völdin.

Hvað segir þetta okkur þá um fyrstu söfnuði kristinnar? Hvaðan spratt þetta örlæti og gagnkvæmur viljinn til þess að allir fái í sig og á? Þar var hugsunin sú að fólk búi að náðargáfu sem fái aðra til að fylgja því eftir. Páll postuli ræðir þessi mál meðal annars í bréfi sínu til Kórintumanna, sem er áratugum eldra en þessi texti. Þar harmar hann einmitt þá flokkadrætti sem þar höfðu myndast og bendir á að náðargáfurnar leiði af sér verkaskiptingu þar sem enginn sé öðrum fremri. Í henni búi ákveðinn jöfnuður.

Náðargáfur

Hvert og eitt getum við blómstrað í krafti þess sem við getum lagt til samfélagsins:

„Guð hefur gefið öllum sitt hlutverk í kirkjunni: Fyrst hefur hann sett postula, í öðru lagi spámenn, í þriðja lagi kennara, sumum hefur hann veitt gáfu að gera kraftaverk, lækna, vinna líknarstörf, stjórna og tala tungum. Geta allir verið postular? Eru allir spámenn? Eru allir kennarar? Eru allir kraftaverkamenn? Hafa allir hlotið lækningagáfu? Tala allir tungum? Útlista allir tungutal? Nei! En sækist eftir náðargáfunum, þeim hinum meiri. Og nú bendi ég ykkur á enn þá miklu ágætari leið.“

Svo segir Páll og þessi „ágætari leið“ sem hann bendir á er sjálfur óðurinn til kærleikans sem hann lýkur með orðunum: „En nú varir trú, von og kærleikur, þetta þrennt, en þeirra er kærleikurinn mestur.“

Lýsingin á hinu fullkomna ástandi frumsafnaðarins minnir um margt á kappleiki þar sem margir ganga hnuggnir til búningsherbergja en eitt lið stendur eftir og fagnar af hjartans einlægni. Að baki henni og raunar allt um kring eru sögur af misheppnaðri viðleitni til að leiða samfélög fólks, leiðir sem enduðu í ógöngum, sundruðu, tvístruðu, leiddu af sér sárar þrautir og þjáningar, en það sem mest er, voru svo órafjarri þeim hugsjónum sem stefnt var að.

Þetta ástand kallar Biblían synd, eða á grísku hamartía. Það er dregið úr heimi íþróttanna og merkir að missa marks, eins og leikmaður sem brennir af í dauðafæri eða markvörður sem missir boltann klaufalega frá sér beint fyrir fætur andstæðings.