Af hverju ertu í svona skrýtnum fötum?

Nú þegar við bjóðum nýjan organista Neskirkju, Sören Gaardsted Frandsen, velkominn til starfa, rifjast upp fyrir mér þegar ég stóð sjálfur í svipuðum sporum fyrir alllöngu. Þá var ég að hefja þjónustu meðal Íslendinga í Svíþjóð og fyrsta messan mín var hafin, rétt eins og hjá Sören nú. Því fylgja vitaskuld ákveðin vandkvæði að tala ekki sama tungumál og messufólk hefur á reiðum höndum. Það fékk ég fljótt að reyna.

Af hverju ertu í svona skrýtnum fötum?

Fastur liður í helgihaldinu þar syðra var að kalla börnin fram í kirkjuna og ræða við þau fyrir framan söfnuðinn. Ég var alls óvanur slíku, en þótti þetta skemmtilegur siður. Þarna sátu nokkur prúðbúin börn í kringum mig og fyrir aftan þau voru kirkjubekkirnir þéttsetnir. Ég sagði börnunum frá efni guðspjallsins og ræddi við þau um sitthvað annað sem mér datt í hug.

Þá stóð lítil stúlka upp, benti á mig og spurði einhvers á syngjandi Gautaborgarsænsku. Ég, nýkominn til landsins, skildi ekki orð. Að ósk minni endurtók hún spurninguna, en ég var engu nær. Ég leit því út yfir söfnuðinn, fórnaði höndum og sagði vandræðalega: „Ég get nú bara ekki svarað þessu!“ Þetta vakti mikinn hlátur. Eftir messuna spurði ég hvað stúlkan hefði sagt. „Hún spurði þig: Af hverju ertu í svona skrýtnum fötum? Og þú svaraðir bara: Ég get ekki svarað því!“

Börn geta verið glögg. Þau hafa orð á því sem fullorðna fólkið tekur ekki eftir eða þorir ekki að nefna. Landi Sörens, H.C. Andersen, fangar þetta í ævintýrinu um nýju fötin keisarans. Þar var fatnaðurinn ekki aðeins undarlegur. Hann var alls ekki til staðar. Það þurfti barn til að segja það upphátt. Ég fékk líka að heyra í vetur að barn í söfnuðinum hefði furðað sig á því hvers vegna ég væri í grænum risaeðlubúningi.

Börn sem vilja hvorki dansa né syrgja

Í guðspjalli dagsins talar Jesús einmitt um börn. „Við hvað á ég að líkja þessari kynslóð?“ spyr hann. Hann líkir henni við börn sem sitja á torginu og kallast á: „Vér lékum fyrir yður á flautu og ekki vilduð þér dansa. Vér sungum yður sorgarljóð og ekki vilduð þér syrgja.“ Líklega vísar Jesús til barnaleikja sem líktu eftir helstu athöfnum samfélagsins: brúðkaupi með flautuleik og dansi og jarðarför með harmasöng og gráti.

Samlíkingin við börn er þó sett fram sem gagnrýni á þau fullorðnu. Börnum leyfist sannarlega að túlka og skilja heiminn út frá sínum forsendum en svo ætti skilningurinn að dýpka.

Jesús líkir fólkinu því við börn sem vilja hvorki dansa né syrgja. Og hann tengir þessa mynd við þær viðtökur sem þeir Jóhannes skírari fengu. Jóhannes lifði meinlætalífi og boðaði iðrun. Fólk sagði að hann hefði illan anda. Jesús át og drakk með fólki og settist til borðs með tollheimtumönnum og syndurum. Þá var sagt að hann væri mathákur og vínsvelgur. Jóhannes þótti of strangur. Jesús of frjálslegur. Hvorugur gat gert rétt.

Vandinn var því ekki aðeins boðskapurinn eða aðferðin. Vandinn var að fólkið hafði ákveðið að bregðast ekki við. Það sat á torginu, gagnrýndi tónlistina, en vildi hvorki dansa né syrgja. Það er freistandi að spegla þetta í þeim viðtökum sem kirkja Krists fær á okkar tímum.

Kirkjan er ýmist sögð of frjálslynd eða of íhaldssöm, of pólitísk eða of þögul, of bundin hefðinni eða of upptekin af nýjungum. Stundum er sú gagnrýni réttmæt. Leiðtogar kirkjunnar þurfa að hlusta þegar bent er á mistök hennar og þann laka ávöxt sem orð hennar og athafnir hafa borið.

En stundum getur gagnrýnin líka orðið leið til að komast hjá því að svara kalli Guðs. Þá skiptir engu máli hvernig boðskapurinn er fluttur. Við finnum alltaf einhverja ástæðu til að sitja áfram á torginu.

Kærleikurinn er ekki alltaf ljúfur

Guðspjallið verður síðan enn harðara. Jesús ávítar borgirnar Korasín, Betsaídu og Kapernaúm. Þar höfðu flest kraftaverk hans gerst, en samt hafði fólkið ekki tekið sinnaskiptum. Það hafði séð mikið, en lítið breyst. Hér birtist reiði, vonbrigði og dómur. Það eru tónar í Biblíunni sem okkur kann að þykja erfitt að hlusta á. En stangast þó ekki á við þá játningu að Guð sé kærleikur.

Því kærleikurinn er ekki alltaf ljúfur. Hver reiðist meira en sá sem horfir á ástvin sinn fara villur vegar? Eru nokkrar sorgir dýpri en þær sem eiga rætur í ást? Í ástarkvæðinu um víngarðinn hjá Jesaja segir að garðyrkjumaðurinn hafi hlúð að garði sínum og vonað að hann bæri góð vínber. En garðurinn bar aðeins villiber.

Síðan kemur skýringin: „Hann vænti réttlætis en sá blóði úthellt, vænti réttvísi en neyðaróp kváðu við.“ Dómurinn var harður vegna þess að væntingarnar voru miklar.

Að baki reiðinni býr þó björt sýn á manninn. Guð væntir þess að við getum borið ávöxt réttlætis, friðar og miskunnar. Já, borgirnar, á þessum dögum minnumst við líka þeirra atburða þegar Hiroshima og Nagasaki voru brenndar til grunna. Tæknileg þekking mannsins hafði náð ótrúlegum hæðum, en siðferðileg ábyrgð hans hélt ekki í við hana. Orkan í sjálfu atóminu hafði verið beisluð, en ekki ofbeldið og óttinn í hjarta mannsins.

Borgirnar eru okkur áminning um hvað getur gerst þegar hæfileikar, vald og þekking eru ekki bundin réttlæti og virðingu fyrir lífinu.

„Við hvað á ég að líkja þessari kynslóð?“ spurði Jesús. Spurningin hljómar áfram. Við getum auðveldlega beint kastljósinu að öðrum kynslóðum, öðrum þjóðum, öðrum kirkjudeildum og öðrum leiðtogum. En guðspjallið hvetur okkur að líta í eigin barm, ljósinu fyrst að okkur sjálfum. Hvað höfum við gert við það sem okkur hefur verið gefið? Hefur trúin gert okkur miskunnsamari? Hefur nálægðin við hið heilaga aukið réttlætið? Hefur boðskapur Krists breytt því hvernig við sjáum annað fólk?

Kirkjan hefur litið í eigin barm. Hún þarf að hlusta á hópana sem hafa staðið á jaðri samfélagsins. Regnbogafánarnir sem blakta við hún þess helgi minna okkur á fólk sem lengi þurfti að fela líf sitt og ást.

Kirkjan hefur ekki alltaf borið góðan ávöxt í þeim efnum. Hún þarf að geta viðurkennt það, hlustað og tekið sinnaskiptum. Guð er trúr í kærleika sínum, en við erum kölluð til breytingar og endurnýjunar, um leið og hún er trú þeirri arfleifð sem hún byggir á.

Já, hverju hefði ég annars átt að svara litlu stúlkunni í Svíþjóð, hefði sænskan mín verið burðugri og ég skilið spurninguna?

Hvað hefði ég getað sagt?

Ég hefði getað sagt henni að messuskrúðinn sýndi að presturinn væri hluti af langri og merkilegri hefð. Hann minnti á að við byrjum ekki hvert fyrir sig með tómar hendur. Við tökum við textum, bænum, tónlist og táknum frá fyrri kynslóðum. Hefðin á samt ekki að vera búningur sem við felum okkur í.

Sístætt verkefni kirkjunnar er að glíma við hina fornu texta, túlka þá svo að þeir tali inn í nýjar aðstæður. Kirkjan á ekki aðeins að varðveita hið gamla heldur einnig að hlusta, læra og breytast þegar sannleikurinn kallar. Og þar er tónlistin sem Sören heldur nú utan um í Neskirkju, ríkur þáttur. Hún endurspeglar í senn fornar reglur og tóna, en er að sama skapi rík að nýsköpun og frumkvæði.

Verkefni okkar er að hlusta þegar börnin benda á það sem við sjáum ekki sjálf. Því það er einmitt besti prófsteinninn á okkur sjálf og viðfangsefni okkar, hvort við getum útskýrt þau fyrir barni. Og þá um leið að taka gagnrýni alvarlega án þess að nota hana sem afsökun fyrir aðgerðaleysi. Já, að sitja ekki aðeins á torginu og dæma tónlistina, heldur taka þátt — dansa þegar gleðin kallar og syrgja þegar heimurinn hrópar eftir réttlæti.