Frásögn í hornklofa

Sagan sem við heyrðum í guðspjalli dagsins er svo þekkt að við vitnum stundum til orða Jesú við þær aðstæður þar sem okkur ofbýður dómharkan í samfélaginu: „Sá yðar sem syndlaus er, kasti fyrsta steininum.“

Orð og steinar

Við erum þó sennilega slíkt gæfufólk, að steinkastið er oftar en ekki notað sem samlíking yfir annars konar árásir. Grjótið eru þá orðin sem við fleygjum í fólk í ásökunum okkar og áburði. Sú iðja er þó til umræðu á öðrum stað í Biblíunni, miklu framar. Áttunda boðorðið vísar til þess þegar fólk er borið röngum sökum: „Þú skalt ekki bera ljúgvitni gegn náunga þínum“, segir þar.

Þar er vísað til þess þegar fólk er að ósekju vænt um að hafa framið afbrot, en svo má víkka út áhrifasviðið og vísa til þess hvernig við ræðum almennt hvert um annað. Boðorð þetta setur ekki hömlur á almennt tal okkar hvert um annað. Nei, það snýr að því þegar við berum upp rangar sakir á fólk.

Það beinist ekki að því sem við getum kallað „skvaldur“ það er, þegar við ræðum kosti og galla samferðafólksins. Slíkt er held ég saklaus iðja og reyndar gagnleg þegar á það er litið. Mannfræðingar hafa velt því fyrir sér hvort þar liggi ekki einmitt einn lykillinn að yfirburðum okkar, svo vöðvarýr og tannvana sem við erum í samanburðinum við skyldar tegundir. Styrkur okkar felst í ví að við erum samfélagsverur og hluti af því er einmitt að velta vöngum yfir eiginleikum hvers annars.

Já, er þessi manneskja heppileg til að vera gjaldkeri? Ætti ég að biðja hann um að gefa mér ráð um að leggja parket? Gæti þessi hjálpað mér með golfsveifluna?

Þetta er auðvitað ekki steinkast í anda þess sem boðorðið góða bannar.

Saga í hornklofa

Sagan af Jesú og hórseku konunni gefur þó ekki til kynna að hún hafi verið ranglega ásökuð um brot sitt, þvert á móti. Jesús reynir ekki að verja hana á þeim forsendum, hann meira að segja brýnir fyrir henni að „syndga ekki framar“.

Þótt frásögnin hafi haft þann mátt, að upp úr henni er komið þetta spakmæli um að hin syndlausu kasti fyrsta steininum, hefur hún satt að segja verið hálfgert vandræðabarn í sögu kristninnar. Það er ekki fyrr en um aldamótin 400 sem hún er tekin gild inn í útgáfur af guðspjallinu og í okkar útgáfu af Biblíunni eru hún höfð í hornklofa af þeim sökum. Neðanmáls kemur einmitt fram að hana vanti í elstu handritin að guðspjallinu.

Já, hér verð ég eiginlega að koma með smá innskot, en kanóninn svo kallaði, það er að segja þau rit sem valin voru inn í Nýja testamentið, var ekki fullskapaður fyrr en í lok fjórðu aldar. Fjöldinn allur af bókum hafði verið skrifaður um líf og stöf Jesú Krists og bréf gengu á milli safnaða en fengu ekki náð fyrir augum ritnefnda. Það var hlutverk kirkjuþinga á 3. og 4. öld að vinna úr þessu mikla magni og velja það sem fengi að standa í bók bókanna.

Þeir höfðu þá vinnureglu að bækur Nýja testamentisins þyrftu að hafa verið höfundarverk postulanna eða einhverra í þeirra innsta hring, boðskapurinn varð að vera í anda samþykktra trúarskoðana og loks þurftu söfnuðirnir að hafa lesið þessi rit frá upphafi.

Þar með enduðu fjölmargar frásagnir af Jesú og postulunum úti í kuldanum. Þetta voru meðal annars bernskusögur af Jesú, ein þeirra segir frá því þar sem hann blés líf í leirfugla og þeir hófu sig til flugs. Kirkjufeður vildu ekki sjá þá sögu en síðar rataði hún inn í Kóraninn. Ólöf Nordal listakona vann síðan úr þeirri helgisögn altarisverkið í Ísafjarðarkirkju, Fuglar himins.

Þessi saga sem við heyrðum hér, hefði getað hlotið sömu örlög. Hún hefur bersýnilega gengið munnmælum á milli kristins fólks áður en hún var svo sett inn með téðum fyrirvara. Hún geymir jú sígilda fléttu sem við þekkjum í margvíslegri útgáfu í sögnum og frásögnum. Jesús stendur frammi fyrir ógöngurökum, hann gæti hafa sagt það sama og Flosi frá Svínafelli í Njálu: „Eru nú tveir kostir og er hvorgi góður.“

Lögmál

Því lögmálið var óvægið og lagði fram reglur um siðferðislega hegðun fólks, kynlíf þess og önnur samskipti, matarvenjur og reglur um hreinlæti og fleira. Reglur þessar fólu það í sér að fólki var refsað ef það braut gegn þeim.

Samfélagið sjálft var aðþrengt. Óvinir voru á alla bóga, bæði mennskir og náttúrulegir. Óttinn við reiði Guðs, var mikill. Fólk túlkaði ýmsa atburði sem hent gátu þetta brothætta samfélag sem guðlega refsingu. Þau litu svo á að ef einhver bryti gegn öllum þessum reglum myndi ógæfan dynja á fólkinu.

Já, við getum auðvitað lesið hana sem vitnisburð um refsigleði þeirra sem eiga í orðaskiptum við Krist í sögunni. Það eru hinir títtnefndu farísear og fræðimenn sem svo oft eru söguhetjur í frásögnum af Jesú. Í raun snýst sagan ekki eingöngu um vonsku, illsku og grimmd. Hún fjallar fremur um tiltekna sýn sem fólk hafði á lífið, Guðstrúna og auðvitað þetta hugtak sem sagan hefst og endar á, sjálfa syndina.

Syndin í augum farsíea var ekki aðeins ágalli í fari fólksins heldur mein sem gat kallað yfir alla þjóðina ægilegar refsingar. Þeir áttu þann draum að þjóðin öll gæti lifað syndlaus, og væntu þess að þá yrðu launin ríkuleg.

Í augum Krists hafði syndin aðra þýðingu. Hún er nokkuð sem við eigum öll sameiginlegt.

Já erum við ekki breysk og ófullkomin? Þegar við leiðum hugann að því fer dómharkan okkur illa.

Lögmálið fær því nýja merkingu í þessu samhengi. Fagnaðarerindið er einmitt á þá leið að Guð elskar synduga menn og veitir þeim fyrirgefningu. Um þetta fjallar starf Krists sem líkti sér gjarnan við lækni sem sinnir hinum veiku. Ekki þurfa heilbrigðir slíkrar þjónustu við.

Kraftaverkasaga

Sagan af bersyndugu konunni er ein þeirra sem hafa haft mikil áhrif á það hvernig við hugsum og breytum. Kona þessi sem skyndilega birtist á sjónarsviðinu, nafnlaus og óþekkt, verður þess valdandi að fylgjendur Krists fá skýr skilaboð um það hvernig þeim ber að mæta náunga sínum.

Og það sem hefur vafalítið gefið þessum atburðum svo langt líf á vörum kristins fólks, kynslóðum saman, er auðvitað sjálf fléttan, ógöngurökin sem Jesús stóð frammi fyrir. Honum voru boðnir tveir kostir, sem gáfu á honum höggstað og gátu gert allt starf hans ónýtt og boðunina marklausa.

Vart hefði það gagnast konunni hefði hann hvatt þá til að þyrma henni og þá um leið afskrifað sjálfan sig sem túlkanda lögmálsins. Nei, konan hefði haft lítil not af slíkri vörn því verjandinn væri búinn að dæma sjálfan sig úr leik. Með sama hætti hefði dómur í þessu máli falið í sér grimmilegan úrskurð í andstöðu við sjálfan kærleiksboðskapinn.

Já, þetta er eiginlega kraftaverkasaga því Jesús nær að snúa huga þeirra. Hann fær þá til að líta frá syndugri konunni og í eigin barm. Syndin verður þá ekki ásteytingarsteinn, heldur veruleiki sem lætur okkur til að fara varlega í dómum okkar gagnvart náunganum.

Lítum í eigin barm

Sú hugsun mætti ekki síður ríkja í huga okkar, nútímamanna sem eigum það til, rétt eins og aðrir, að upphefja okkur sjálf á kostnað náungans. Finnum honum allt til foráttu, sjáum flísina í auga hans en látum bjálkann í okkar eigin auga óhreyfðan. Það kemur ekki á óvart að sú samlíking er einmitt fengin úr orðum Krists.

En af hverju þessi vandræðagangur með söguna af hórseku konunni? Jú, lögmálshugsunin fléttar sig í gegnum kirkjusöguna. Óttinn við að samfélagið leysist upp, þar sem allt er leyfilegt, var stöðugt nærri.

En hvað, hvað þá með dómana sem við þurfum raunverulega að fella yfir þeim sem brotið hafa af sér? Er þá í lagi að myrða, stela, svíkja og skemma? Þarna greinir Biblían á milli þess að fella dóma, já og refsa í þeim tilgangi að halda samfélaginu í réttum skorðum, og svo hins að menn setji sig í hlutverk Guðs og dæmi náunga sinn á hinum eilífu mælikvörðum.

Og gleymum því ekki, að þótt við sjáum ekki alltaf bjálkann í eigin auga, grefur dómharkan að endingu undan okkur sjálfum. Ómeðvitað leggjum við til mælikvarða sem okkur sjálfum reyndist torvelt að fylgja og við nögum undirstöður eigin tilvistar um leið. Þetta kallar fram samviskubit og veikir sjálfsmynd okkar.

Syndin í þessum skilningi er þess vegna eitthvað sem við getum minnt okkur á að tilheyrir mennskunni í föllnum heimi. „Sá yðar sem syndlaus er, kasti fyrsta steininum“. Orð þessi hafa áhrif. Hugsanlega koma þau orð upp í huga okkar næst þegar við hefjum grjótið á loft í reiðum og fordæmandi hópi gagnvart einhverjum sem ekki fær rönd við reist.

Hugsanlega verða þau til að við hikum, eins og í frásögninni, hugsum, beinum sjónum okkar ekki út á við heldur inn á við og spyrjum hvort þetta sé raunverulega sú afstaða sem leiðir til farsældar og réttlætis. Þá kann að vera að við leggjum frá okkur hnullunginn, eða jafnvel fylgjum fordæmi Krists í sögunni og komum þeim til varnar sem enga björg fær sér veitt.