Grein

Veldu þér þraut

Veldu þér ekki öryggi og hamingju! Því hvort tveggja er aðeins afrakastur þess sem þú hefur þegar unnið þér inn. Veldu þér þraut, veldu þér fórn, veldu þér vettvang þar sem þú er tilbúin að standa og falla með því sem þú trúir á og vilt berjast fyrir.

Glímutök eru viðfangsefni texta dagsins. Við erum svo sem ekki óvön rimmum af ýmsum toga. Fátt vekur meiri athygli en átök og ágreiningur.

 

Berjast, berjast!

 

Stór hluti þeirrar afþreyingar sem við horfum á er einmitt af þeim toga. Við horfum á einbeitta keppendur í íþróttum, berjast til þrautar í alls kyns viðureignum. Svo myndum við okkur skoðun á því hvorum við fylgjum að málum og við hvetjum þá af innlifun. Við fögnum ef okkar maður eða okkar lið vinnur, jafnvel þótt við eigum engin tengsl við þetta fólk sem þarna keppir.

 

Svo gleymum við okkur yfir frásögnum á margvíslegu formi sem lýsa togstreitu af einhverju tagi. Fá svið mannlegrar tilveru eru þar undaskilin. Dóttir mín er til að mynda forfallinn aðdáandi matseldar og þegar hún heldur á fjarstýringunni þá eru oftar en ekki einhverjir kokkaþættir á skjánum. Og hafandi horft á þá allmarga af þeim sökum – þá tel ég ljóst að skipuleggjendur þeirra hafa komist að því að matseld sé miklu skemmtilegri ef einhver keppni á sér sað. Jafnvel eldamennska snýst upp í æsilega baráttu á milli einhvers fólks. Það er greinilega ekkert undanskilið!

 

Þetta er auðvitað merkilegt fyrirbæri – ásókn okkar í rimmur. Merkilegt fyrir þær sakir að þegar fólk er spurt að því hvað það óski sér helst í lífinu er svarið oftast af allt öðrum toga. Flestir óska sér hamingju, öryggis, ferðalaga og að fá tækifæri til að rækta sig og þroska. Fáir held ég að kjósi sér það hlutskipti að þurfa að heyja hatramma baráttu og slást við féndur sína upp á líf og dauða. En það er nú samt segullinn á athygli okkar og gaum. Þegar kirkjunnar menn hvöttu landsmenn hér á öldum áður, til að lesa frekar guðs orð fremur en krassandi rímur af vopnaskaki og styrjöldum kvað einn gárunginn: „Ekki er gaman að guðspjöllunum þá enginn er í þeim bardaginn.“ Það skildu greinilega allir hvað við var átt!

 

Tvær glímur

 

Það er nú samt ekki alveg sannleikanum samkvæmt. Þessir textar sem við hlýddum á, lýsa einmitt einhvers konar snerrum sem upp hafa komið á sögusviði ritningarinnar. Glímurnar eru afar ólíkar. Guðspjallið greinir frá orðaskiptum milli Krists og kanverskrar konu. Fer vel á því að lesa það hér á alþjóðlegum baráttudegi kvenna sem ber upp á þennan dag, 8. mars. Skömmu fyrir þessi samskipti hafði Kristur rætt við hrokafulla fræðimenn sem skipuðu efstu lögin í því samfélag. Þeir komu illa út úr þeim samskiptum. En þessi kona hafði betur með seiglu sinni og eindregnum kærleika til dóttur sinnar.

 

Og svo er fjallað um hina nafnkunnu Jakobsglímu. Hún er dæmi um þessar örsögur sem við kynnumst í helgihaldinu, vinjettur sem geyma sjaldnast nema lítið brot af heildar frásögninni. Jakob þessi, sem sagan segir frá, hefur til að mynda verið vel kynntur til leiks þegar þarna var komið sögu.‘

 

Aðeins um Jakob

 

Jakob og Esaú voru tvíburabræður, synir Ísaks og Rebekku og þar með barnabörn Abrahams og Söru, sjálfra ættfeðra Ísraels. Hér lásum við um glímu Jakobs við dularfulla veru sem mætti honum í nóttinni en því fer fjarri að hann hafi verið einhver nýgræðingur á þessu sviði. Á meðgöngunni hafði móðir þeirra, sem reyndar var háöldruð af vanfærri konu að vera, fundið fyrir miklum óþægindum. Hún leitaði til Guðs og fékk þá skýringu að tvíburarnir stæðu í hörkuslagsmálum þarna inni í leginu! Það benti nú ekki til þess að friður ætti eftir að ríkja meðal þeirra í framtíðinni. Sá spádómur fylgdi með að sá kæmi í heiminn á eftir hinum, myndi um síðir undiroka frumburðinn – en slíkt var andstætt reglum í hinu forna samfélagi.

 

Esaú birtist á undan Jakobi, með mikið rautt hár en Jakob fylgdi fast á hæla honum – í orðsins fyllstu merkingu því hann mun hafa haldið utan um hæl bróður síns. Nafnið „Jakob“ merkir einmitt, sá sem heldur um hælinn. Esaú var karlmennskan uppmáluð, kafloðinn á skrokknum, stundaði veiðar á meðan yngri bróðirinn allur fínlegri og sinnti garðyrkju.

 

Bræður munu berjast

 

Saga þeirra tveggja er klassískur bræðraharmleikur sem er jú eitt stefið í þessum fjölmörgu átakasögum sem fólk sækir í. „Bræður munu berjast“, segir völvan í Eddu í aðdraganda ragnaraka. Það þarf ekki að undra því hið forna tókust bræður á um föðurarfinn. Á tímum þar sem hagsveiflur voru með öðrum hætti en við þekkjum úr samtímanum, var jarðeignin höfuðstóll ættarinnar. Það var til lítils að skipta henni í tvo eða fleiri helminga þegar kom að því að úthluta henni til erfingja og svo enn frekar við hver kynslóðaskipti. Þá yrði lítið eftir af ættarveldinu. Þess vegna fékk frumburðurinn jafnan arfsréttinn og ef þeir yngri undu því illa, var viðbúið að átök yrðu.

 

Sú var og raunin með þessa tvö. Síðar meir átti Jakob eftir að véla frumburðarréttinn af bróður sínum er hann bauð honum sársoltnum linsubaunasúpu, í skiptum fyrir allan arfinn. Ísak, faðir þeirra var orðinn hrumur og blindur og til að fá staðfestingu á því að Jakob væri nú orðinn réttur erfingi setti hann geitarskinn á handlegg sinn. Svo þegar Ísak strauk höndinni eftir skinninu talda hann að Esaú væri þar mættur. Hann veitti honum því blessun sína og Jakob hafði með prettum náð frumburðarréttinum.

 

Þetta er minnir á lýsingar á einhverju illmenni úr þessum þáttum sem við sjáum á skjánum. Þannig eru líka persónurnar í Biblíunni. Þetta eru einstaklingar af holdi og blóði og sálarlífið er margslungið. Hluti okkar leitast við að byggja upp og svo er það annað sem rífur niður. Þessi mannsmynd tengist syndafallinu og þeirri sjálfsvitund sem af því sprettur. Við vitum af takmörkum okkar og þjáningu og allt tengist það hugmyndum okkar um tilvistina, takmörk hennar og eðli.

 

Og það er einmitt efni dagsins. Glíma, átök og það sem við köllum á slæmri íslensku – ströggl. Hér er ekki gefið til kynna að lífið sé á einhvern hátt einfalt og leit okkar að æðri sannleika sé fyrirhafnarlaust. Þetta er vendipunkturinn í sögu Jakobs – sem átti svo eftir að verða einn af ættfeðrum Ísraelsþjóðar. Þessi breyski maður tekst á við dularfulla veru í nóttinni. Glíma hans minnir á frásagnir úr menningararfi okkar – söguna af Þór og elli kerlingu eða Gretti og Glámi. Gleymum því ekki að þær voru ýmist ritaðar í klaustrum eða á kirkjustöðum og höfundarnir þekktu vel til frásagna á borð við þessa. Var þetta einhvers konar yfirbót fyrir syndir hans? Glímdi hann við Guð og sigraði? Hann gekk laskaður frá leiknum og haltraði allar götur síðan en nafnið sem hann fékk Ísrael – merkir einmitt sá sem hefur glímt við Guð.

 

Öryggissvæðið

 

Já, þessir textar lýsa ólíku hlutskipti en flestir myndu kjósa sér. Og spyrja má: er það rétt að vilja öryggi og hamingju sem endanlegt markmið? Eða eru þau gæði kannske frekar afrakstur þess að við höfum tekist á við þær áskoranir og sigrast á þeim? Krossinn sem er í hávegum hafður í kirkjunni er ekki tákn um velsæld og fyrirhafnarlaust líf. Hann er þvert á móti áminning til okkar að tilveran gerir til okkar kröfur. Þegar við horfum á þetta einkennistákn kristninnar verða skilaboðin ekki þau að við eigum að velja gleði og sælu. Þau eru miklu fremur þau að við ættum að hugleiða hvaða þrautir það eru sem við erum tilbúin að taka á okkur.

 

Já, hver er sá sársauki sem þú vilt axla? Hvaða glíma er það sem þú ert tilbúin að heyja?

 

Því lífið er alls ekki sanngjarnt. Okkur ætti að vera það ljóst, þegar við í samfélagi – já öryggis og velsældar – sendum börn og fjölskyldur þeirra út í dauðans óvissu. Hver vill taka á sig fórnir fyrir þetta fólk? Og baráttudagur kvenna – hversu mörg voru þau tárin sem baráttufólk fyrir jafnrétti kynjanna úthellti til að ná þeim markmiðum?

 

Veldu þér þraut

 

Veldu þér ekki öryggi og hamingju! Því hvort tveggja er aðeins afrakastur þess sem þú hefur þegar unnið þér inn. Veldu þér þraut, veldu þér fórn, veldu þér vettvang þar sem þú er tilbúin að standa og falla með því sem þú trúir á og vilt berjast fyrir.

 

Við lifum á tímum þar sem litið er á sársaukaleysi sem mannréttindi. Þeir tímar eru fullir af þverstæðum. Fjöldi fólks er háður neyslu á ópíóðum og lyfjum sem deyfa tilfinningar, minnka næmi okkar fyrir umhverfinu, því okkur er talin trú um það að þrautir séu eitthvað til að forðast. Samt sækir mannshugurinn í átök og þau birtast okkur á hinum ólíklegustu stöðum eins og dæmin sanna.

 

Textar Biblíunnar sem tala til okkar í dag segja okkur þvert á móti að glíman sé hið eðlilega hlutskipti fólks sem er af holdi og blóði, glíman við Guð eins og sú er Jakob háði, glíman við Krist eins og í tilviki kanversku konunnar. Og þegar við stöndum frammi fyrir því að braut okkar er þyrnum stráð og það verkjar á þeirri göngu, þá skulum við hugleiða það hvert hún leiðir. Vel má vera að við enda þeirrar vegferðar bíði okkar hnoss sem er æðra og merkilegra öllum þægindinum – nefnilega sú kennd að við höfum með lífi okkar sannarlega skipt máli og komist nær þeim tilgangi sem okkur er ætlað að uppfylla.